ନୈମିଶ ଅରଣ୍ୟର ପାଦରେ ରହିଥିବା ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଠାରୁ ଜଳ ଝରିଥିଲା, ଯେଉଁ ଜଳ ପ୍ରାଣମୟ ଅମୃତ ସମାନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାନକୁ ଅତି ମଧୁର। ସେଠାରେ ବହୁତ ଫଳଦାୟୀ ଗଛ ଥିଲା, ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ରହିନଥିଲେ, ଏହି ନୈମିଶ ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁକୂଳ ଥିଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଧାରଣ କରିଥିବା ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ବୃହତ୍ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହା ଏପରି ଥିଲା, ଯେପରି ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ବହୁତ ଦାନ ଦିଆଯିବା ପରେ, ପିତାମହଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ନିଜେ ବାୟୁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ବାୟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦେବତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଯେଉଁ ଦେବତା ସବୁକିଛିକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାରୁତଗଣ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଥାନ୍ତି। ବାୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚଳାଇଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ଅଣିମା ଦିଅଦି ଏଠରୁ ଆଠଟି ଶକ୍ତି ଓ ଶାସନ କ୍ଷମତା ଧାରଣ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, କାଳ ଓ ଦିଶାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଲୋକେ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବାୟୁକୁ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ, ଦ୍ବିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ସ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବାୟୁଙ୍କ ଏହି ଆଗମନ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ ଋଷିମାନେ ପିତାମହଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅସାଧାରଣ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଉଠି, ଆକାଶଜ ଦେବତାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ। ବାୟୁ ଏହି ଆସନରେ ବସି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନଙ୍କ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଚଳିଛି କି? ଦେବଦ୍ୱିଷୀ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରିନାହାନ୍ତି କି?" ବାୟୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "କୌଣସି ଅନର୍ଥ କିମ୍ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି କି? ଦେବତାଙ୍କୁ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ଓ ପିତୃୟଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦନା କରିବାରେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ହୋଇଛି କି?" "ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରିୟା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କରିଛନ୍ତି କି? ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଏବେ ଆପଣମାନେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବାୟୁଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶିବଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଋଷିମାନେ ବିନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଆଜି ଆମେ ଭଲ ଅଛୁ, ଆଜି ଆମର ତପସ୍ୟା ଫଳଦାୟୀ ହେଲା, କାରଣ ଆପଣ ଆମ ସୁକୃତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଏବେ ଆପଣ ଏକ ପୁରାତନ ଘଟଣା ସୁନିବେ: ପୂର୍ବରୁ ଆମ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲିନ ହେଇଥିଲା, ତେଣୁ ଆମେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲୁ। ସେ, ଶରଣାଗତଙ୍କର ଶରଣ, ଦୟା କରି କହିଥିଲେ— 'ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ।'" "ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିବାକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।" "ଏହି କୃପା ପାଇଁ, ଆପଣମାନେ ଏଠି ନୈମିଶରେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।" "ତାଙ୍କର କୃପାରେ, ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବାୟୁ ଏଠାକୁ ଆସିବେ; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳିବ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପକାର ହେବ।" "ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠି ପ୍ରେରିତ ହୋଇଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛୁ।" "ଏହି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞରେ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ବସିଛୁ, ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ।" ଏପରି ପୁରାତନ ଘଟଣା ଶୁଣି, ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବାୟୁ ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠା ବସିଲେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଘେରା ହୋଇ। ଏବେ, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ ଲଗିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଶିବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସନ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ, ନୈମିଶ ଅରଣ୍ୟର ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଆପଣ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଲଭିଲେ? ଆପଣ କିପରି ଶିବଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମିତ?" "ଏଠି ଉନନ୍ୱିଶ କଳ୍ପକୁ ଶ୍ୱେତଲୋହିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସେ କଳ୍ପରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆଶାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।" "ତାଙ୍କର ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପିତା ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାଧାରୀ, ଦୟା କରି ଦିବ୍ୟ ଯୁବକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।" "ସେ ଶ୍ୱେତ ନାମକ ଋଷି ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ବାର୍ତ୍ତା କହିଥିଲେ; ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପରିମିତ ରୂପ ଦେଖିବା ଦେଲେ।" "ତାଙ୍କର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ଓ ନିୟମକୁ ଦେଖି, ସେ ନମସ୍କାର କରି, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଲଭିଲେ।" "ଏପରି ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଜ୍ଞାନ ଲଭିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।" "ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ପାଇଥିଲେ; ତେଣୁ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି।" "କଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି—ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଭ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାଏ?" "ଏହା ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧନ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ମୁଁ ପୁରାତନ ଦିନରେ ପାଇଥିଲି—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାରରେ ଜନ ଶୁଭ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ।