ଏହି କଥା ଦୀର୍ଘ ପୁରାତନ କାଳର। ବେଦାନ୍ତ ର ସାର ଓ ପ୍ରଣବ ର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ନନ୍ଦୀକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଶ୍ନ ସନତ୍କୁମାର, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଋଷି, ସେଉଁଠି ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁଠାରେ ପଚାରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ପ୍ରତିମାକୁ ମାତ୍ର ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତିମା ଦୁହିଁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ମୋର ଭଲ ବୁଝିବା ପାଇଁ, କାରଣ ଏହି ଚିହ୍ନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ଏହି ଉପରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ କଥା କହିବି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିରଞ୍ଜନ, ଏବଂ ଦେହ ରହିତ। ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଉପାସନା ପାଇଁ। ତିନି ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେହ, ଏହିଭଳି ଦୁଇ ରୂପ ରହିଛନ୍ତି—ସାକାର ଓ ନିରାକାର। ଏହିପରି, ପ୍ରତିମା ସମସ୍ତଠାରେ ଉପାସନା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଜୀବ ଓ ସାକାର। ବେଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉପାସନା ପାଇଁ ପ୍ରତିମା ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସାକାର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତିମା ଦୁହିଁ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଶୁଣାଯାଏ। ତୁମେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତିମା ପ୍ରଚାର କଥା ଉଠାଇଛ, ଏହା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଭେଦ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତିମା ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ପରେ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟିର ଚିହ୍ନ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ମହାୟୁଗର ସେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ସଂସାର ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଥିଲା, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ମହାପୁରୁଷ ଏକାଉଁଠି ମହା ବିବାଦ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦୂର କରିବାକୁ, ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ଅନନ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ ଆକାରେ ଦୁହିଁଠାରେ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ରୂପ ଲିଙ୍ଗ ରେ ଶିବ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ନିରାକାର ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସାକାର ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତିମା ମାତ୍ର ଥାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ ଏବଂ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିମା ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଶୁଭ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଶେଷ ନାଗ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା, ଆସି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘କିଏ ତୁମେ, ଏଭଳି ମଣିଷ ଭଳି ଶୁଇ ଅଛ? ମୋତେ ଦେଖି ଅଭିମାନ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଚାହୁଁଛ? ଉଠ, ଶିଶୁ, ମୁଁ ତୋର ସ୍ୱାମୀ, ମୋତେ ଦେଖ।’ ‘ଯିଏ ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଭିମାନ କରେ, ସେ ଦ୍ରୋହୀ ଓ ମୂର୍ଖ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ମନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟରୁ ଶାନ୍ତ ରହି, କହିଲେ—‘ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଶୁଭେଚ୍ଛା, ଶିଶୁ, ବସ, ଏହି ଆସନ ନିଅ।’ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ପଚାରିଲେ—‘କାହିଁକି ତୋର ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛି, ତୋର ଦୃଷ୍ଟି ବେକାର, ବାଘ ଭଳି? ବେଶି ଅଭିମାନ ତୋର ଉପରେ ଆସିଛି, କାଳର ଚାଳନାରେ।’ ‘ଶିଶୁ, ପିତାମହ ଏହି ସଂସାରର ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ତାହାର ରକ୍ଷକ। ଏହି ସଂସାର ମୋର ଭିତରେ ଅଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଚୋର ଭଳି ଆଚରଣ କରୁଛ।’ ‘ମୋର ନାଭିର କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର, ତଥାପି ଅନବଶ୍ୟକ କଥା କହୁଛ।’ ଏଭଳି ଦୁଇ ଅଭିମାନୀ ଓ ଅଜୟ ଦେବତା ଏଠାରେ ବିବାଦ କରୁଥିଲେ—‘ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତୁମେ ନୁହଁ; ମୁଁ ହିଁ ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ନୁହଁ।’ ଏହିପରି, ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଦୁଇ ଅମର ନାୟକ, ବ୍ରହ୍ମା ହଁସ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ ଉପରେ ଚଢି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆସିଗଲେ। ସେମାନେ ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମଜାରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଗରୁଡ ଉପରେ ବସି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତେବେ, ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧରେ ଅନେକ ବାଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଛାଡିଲେ। ଦୁଇଝଣେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣ ଛାଡୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ମହା ମହେଶ୍ୱର ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ବି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୁ ଉପଦ୍ରବ କଲେ। ତେବେ, ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଙ୍କର ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଛାଡିଲେ; ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜରେ ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ହଜାର ଭୟଙ୍କର ମୁଁହ, ବିପଦ୍ଧର୍ମ ହୁଲା ଓ ବଢ଼ି ଚାଲିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଦୁହିଁଠାରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ବିନାଶକାରୀ ହେଉଥିଲା; ଦେବତାମାନେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଏକାଉଁଠି କହିଲେ—‘ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭଳି ହେଉଛି।’ ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର, ତିରୋଭାବ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ହୁଏ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା, ଏଠାରେ ଏକ ତିନି ଗଛ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ।