ଏକ ସମୟର କଥା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଏକ ଚକ୍ର ସୃଜନ କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରି କହିଲେ, “ଏହି ମନୋମୟ ଚକ୍ର ମୁଁ ତୟାରି କରିଛି; ଯେଉଁଠି ଏହାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବ, ସେଉଁଠି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଶୁଭ୍ ଅନୁକୂଳ ସ୍ଥାନ ହେବ।” ଏପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଜାପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ସୂର୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ରକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ଚକ୍ରର ରିମ୍ ଯେଉଁଠି ପଡିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଗଲେ। ଚକ୍ରଟି ଏକ ସୁନ୍ଦର ପାଥର ଉପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବରେ, ପାଖରେ ମିଠା ଜଳ ଥିବା ଏକ ଅରଣ୍ୟରେ ପଡିଥିଲା। ସେ ଅରଣ୍ୟଟି ନୈମିଶ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏଠି ଅନେକ ଥିଲେ। ଏଠି, ପୁରୁରବା ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ଚାଲି, ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ମାୟାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅଠାର ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱୀପ ଘୂରିଥିଲେ। ଏଠି ସେ ମୂଢ଼ ହୋଇ, ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଆପଣି ନେଇଥିଲେ, ଯାହା ଉପରେ ଋଷିମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର କୁଶ ଗ୍ରାସକୁ ବଜ୍ର ଭଳି ଚାଲି ତାକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିଥିଲେ। ଏଠି ପୁରାତନ ଦିନରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଶବ୍ଦ ଓ ତର୍କର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମହାର୍ଷିମାନେ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏଠି, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ବେଦ ବିରୋଧୀ ତର୍କବାଦୀମାନେ ଭାଗ ନେଉଥିବା ବିବାଦକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ତର୍କରେ ଜିତିଥିଲେ। ପାହାଡର ତଳକୁ ଥିବା କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ପାଥରରୁ ନିକଟରେ ନିମ୍ନ ଜଳ ବହିଥିଲା, ଯାହା ଅମୃତ ଭଳି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ପାନ ପାଇଁ ମନୋହର ଥିଲା, ଏଠି ଅନେକ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଥିଲା, କୌଣସି ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲା—ନୈମିଶ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥାନ ହେଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ, ନିଷ୍ଠାବାନ ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ପୁରାତନ ଦିନରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏପରି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ବାୟୁ ନିଜେ ଏଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ବାୟୁ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ଦେବଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଯିଏ ସବୁକିଛି ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରିବା, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ମାରୁତମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଅନିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ ଉପାୟରେ ଧାରଣ କରି, କାଳ ଓ ଦିଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ବାୟୁ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ ରଖିଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ସ। ବାୟୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଉଠି, ଆକାଶଜ ବାୟୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ବାୟୁ ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ବସି, ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କୁସଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ମହାୟଜ୍ଞ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିଛି କି? ଦେବଦ୍ୱେଷୀ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରିନାହିଁ କି? କୌଣସି ଅପଶ୍ରୁତି କିମ୍ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି କି? ଦେବପୂଜାରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି କି? ମହାୟଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଏବେ ଆପଣମାନେ କଣ କରିବା ଚାହାନ୍ତି?” ବାୟୁଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶିବ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ଋଷିମାନେ ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଆଜି ଆମେ ଭଲ ଅଛୁ; ଆଜି ଆମର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେଲା, କାରଣ ଆପଣ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି। ଏବେ ଏକ ପୁରାତନ ଘଟଣା ଶୁଣନ୍ତୁ—ପୂର୍ବେ ଆମ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଥିଲା, ତେଣୁ ଆମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲୁ। ସେ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଶରଣ, କୃପା କରି କହିଥିଲେ—‘ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେଉଁଠି ସେଉଁ ଉତ୍ତମ କାରଣ।’ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ତର୍କରେ ଅବିଗମ୍ୟ, କେବଳ ଭକ୍ତମାନେ ତାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ, ଏଠି ନୈମିଶରେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବାୟୁ ଏଠି ଆସିବେ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳିବ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳିବ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଦେବତା ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠି ପଠାଇଛନ୍ତି, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଆମେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ। ଦିବ୍ୟ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ବସି, ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଅପେକ୍ଷା।” ଏହି ପୁରାତନ ଘଟଣା ଶୁଣି, ବାୟୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ। ଏପରେ, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ବାୟୁ ଶିବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନୈମିଶ ଅରଣ୍ୟର ନିବାସୀ ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଆପଣ କିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ? ଓ କିପରି ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ?” ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଉନୂନିଶ କଳ୍ପକୁ ଶ୍ୱେତଲୋହିତ କଳ୍ପ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସେ କଳ୍ପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାର ଧାରୀ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଯୁବକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।