ସମସ୍ତ ଜୀବ ମହାଦେବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ନିର୍ଦେଶ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ପୁରାତନ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଆଦି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ। ହରି, ମୁଁ, ରୁଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ଦେବଦେବୀ ଓ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ପତିତ, ମୂଢ଼, ଦୁଷ୍ଟ, ନିନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପୂଜା କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେ। ମହାଦେବଙ୍କର ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ — ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରମ — ତାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଆମେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦେଖିପାରିବା; ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ କେବଳ ଯୋଗୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେହି ପରମ, ନିତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅବିନାଶୀ ରୂପ କେବଳ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତତମ ରହସ୍ୟ ଏହି: ଶିବ ଭକ୍ତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ଭକ୍ତି କେବଳ କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କୃପା ଭକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି — ମାନେ ମୁଞ୍ଜରି ମାଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମାଟି ମୁଞ୍ଜରିରୁ ଆସେ। ଜନ୍ମାତ୍ମାର ସମସ୍ତ ସାଧନା କୃପାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ କୃପା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଲାଭ ହୁଏ। କୃପା ପାଇଁ ଉପାୟ ହେଉଛି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଧର୍ମ; ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପରେ ସମତୁଳନ ଆସେ। ଏହି ସମତୁଳନରୁ କୃପା ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ତାହାରୁ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଆସେ; ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଆତ୍ମାର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପାପ କମିବା ସହିତ ବହୁ ଜନ୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବକ ଶମ୍ବୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପା ଜନ୍ମାନୁସାରେ ଦିଆଯାଏ; କୃପାରୁ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିତ୍ୟାଗ ଆସେ — ମୂଳରେ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଫଳରେ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଶିବ ଧର୍ମର ଶୁଭ ପଥ ଉପଜାଏ; ଏହିପଥ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଗୁରୁ ନିର୍ଭର ଓ ଅନ୍ୟ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏହି ଶିବ ଧର୍ମ ପରମ୍ପରାରେ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ସହ ଏକତା ପ୍ରଧାନ। ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକ ଜଗତ ଜୀବନର ଦୋଷ ଦେଖିପାରେ; ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ଆସେ, ବିରକ୍ତିରୁ ଭିତର ଭାବ ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଭିତର ଭାବ ଉନ୍ନତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନରେ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖିଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ପରେ କୃପା ଆସେ; କୃପାରେ ଜୀବ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ଶିବ ସମାନ ହୁଏ। କୃପାର ଉପାୟର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟତା, ସେପରି କୃପା ଦିଆଯାଏ। କେହି ଗର୍ଭରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, କେହି ଜନ୍ମ ସମୟରେ; ଅନ୍ୟ କେହି ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। କେହି ପଶୁ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, କେହି ନରକରୁ; ଅନ୍ୟ କେହି ଏକ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହା ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅବସ୍ଥା ଶେଷ କରି, ପୁନଃ ଫେରି ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ଏକ ପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏଠାରେ ରହି କିଛି ସମୟ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଏକ ରୂପରେ ନୁହେଁ; ପୂର୍ଣ୍ଣତା କୃପା ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭାବ ଅନୁସାରେ ଆସେ। ଏହି କୃପା ପାଇଁ, ସଦା ଶିବ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ — କଥା, ଚିନ୍ତା ଓ ଶରୀରର ଦୋଷ ରହିତ ଭାବରେ — ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନି ସହିତ। ସମସ୍ତେ ଶିବରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ତାଙ୍କ ସହ ଏକତା ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମହାଦେବ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳର ଉପାୟ କହିବେ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର କାଶୀ ନଗରକୁ ପହଁଚିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ପିନାକ ଧାରଣ କରି ଦେବୀ ସହ ସଦା ବସି, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ କୃପା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ; ତାପରେ ମୁଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ କହିବି। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ସମ୍ଭବ — ବହୁ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ମୁଁ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ମନସିକ ଚକ୍ର ଏବେ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି; ଯେଉଁଠି ଏହାର ଧାର ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ସେଠି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଶୁଭ୍ ଅଟା। ଏଭଳି କହି, ମନସିକ ଚକ୍ରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଉଲ୍ଲସିତ ଋଷିମାନେ, ଲୋକନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ଚକ୍ରର ଧାର ଯେଉଁଠି ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠି ଗଲେ। ସେଠି ଏହି ଚକ୍ର ଏକ ଶୁଭ୍ ଶିଳା ଉପରେ, ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ସ୍ମୂଥ୍, ଶୁଭ୍ ଜଳ ନିକଟରେ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠି ଜଙ୍ଗଲ ନୈମିଶ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଋଷିମାନେ ପୂଜିଲେ, ଅନେକ ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଭିଡ଼ ହେଲା। ପୁରୁରବା, ଭାଗ୍ୟରେ ପରାଜିତ ଓ ଉର୍ବଶୀର ମୋହରେ ପଡ଼ି, ଏଠାରେ ଅଠାର ଦ୍ୱୀପ ଶମୁଦ୍ର ଦ୍ୱୀପ ଗଳିଲେ। ସେଠି, ମୂଢ଼ତାରେ, ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ଅପହରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠି ର୷ିମାନେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦର୍ଭା ତୀରରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଆଘାତ କଲେ। ସେଠି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଲୋକସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଲୋକସୃଷ୍ଟାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କଲେ। ସେଠି, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ନୀତିରେ ନିପୁଣ ଋଷିମାନେ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।