ପୁରାତନ କାଳରେ, ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏହାର ବିଭାଗ ବିଷୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଅଛି। ଏହି ପୁରାଣକୁ “ଧର୍ମନାମକ ପୁରାଣ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାରେ ମୋଟେ ବାରଟି ସଂହିତା ଅଛି। ଏହି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ସଂହିତାରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି। ତାପରେ ରୌଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଔମ ଏବଂ ମାତୃକା ନାମକ ସଂହିତା ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ତେରତମ ସଂହିତାରେ ତେର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହାପରେ ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶକ ଏବଂ କୈଳାସ ସଂହିତା ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଛଉ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଶତରୁଦ୍ରରେ ତିନି ହଜାର ଏବଂ କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଏହା ପରେ ଅଛି। ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସଂହିତାରେ ଏଗାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଏବଂ ତାହା ସହିତ ଅଧିକ ନଅ ହଜାର ଅଛି। ଉତ୍ତମ ବାୟବୀୟ ସଂହିତାରେ ଚାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଧର୍ମନାମକ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବେ, ଶିବ ପୁରାଣ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହି ପୁରାଣରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହା ବେଦର ସାର ଓ ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ବ୍ୟାସଦେବ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ କଲେ; ସେଥିରେ ଶିବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ସାତଟି ସଂହିତା ରହିଛି। ପ୍ରଥମ ସଂହିତା ହେଉଛି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ର ସଂହିତା, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଔମ, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ ସଂହିତା ଓ ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଏପରି: ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦୁଇ ହଜାର, ରୌଦ୍ରରେ ପାଞ୍ଚହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ, ତୃତୀୟରେ ଦୁଇ ହଜାର ଏକଶେ ତିରିଶି, ଶତରୁଦ୍ର ଓ କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଦୁଇ ହଜାର ଦୁଇଶେ, ଔମରେ ହଜାରଟି, କୈଳାସରେ ଏକହଜାର ଚୁଆଲିଶି ଏବଂ ବାୟବୀୟରେ ଏକହଜାର ଚୁଅଉଁଚାଳିଶି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଭଳି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ପବିତ୍ର ଶିବ ପୁରାଣରେ ଚାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ବାୟବୀୟ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏତିକି ଶ୍ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏହି ପୁରାଣ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ କିମ୍ବା ପୁରାଣ ଅଜ୍ଞାତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ପରୀକ୍ଷିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ, ଶିବଭକ୍ତ ଓ ଶିବଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯାହାଙ୍କ ଦୟାରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ଗୁଣ ମୋ ମନରେ ବିରାଜିତ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ବଡ଼ ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଲୋକମାନେ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସମାଜ ଗଠିତ ହେଲା, ଏବଂ ଛଅ ବର୍ଗର ଋଷିମାନେ ଆପସରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ତର୍କ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—“ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ”, “ନାହିଁ, ସେଟି ନୁହେଁ”—କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ ଥିବାରୁ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ମେରୁଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା-ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ପକ୍ଷୀର କୁହୁକି, ମାଣିକ-ମୁକ୍ତାର ଶୋଭା, ଉଦ୍ୟାନ, ଗୁହା, ଝରଣା, ଏବଂ ରମ୍ୟ ପ୍ରବାହୀ ନଦୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମବନ ନାମକ ଏକ ବନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ପଶୁ ରହନ୍ତି, ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ଏଠି ଏକ ମନୋହର ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯାହାର ଜଳ ମଧୁର ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥାଏ। ସେଠାରେ ଏକ ଚମତ୍କାର ନଗର ଅଛି, ଯାହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ନଗର ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀରା ଓ ଦ୍ୱାର, ଶତାଧିକ ଅଙ୍ଗନା, ବାଲକନୀ, ମହଳ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ସଡ଼କରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ନଗର ଆକାଶକୁ ଛୁଁଇଁଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, ଅନେକ ମହାନ ମନ୍ଦିର ଓ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାର ନାୟକ, ତାଙ୍କର ସଭା ସହିତ ବସିଥିଲେ। ଋଷିମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ସେହି ମହାତ୍ମା, ଜଗତ୍ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ। ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଲମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ, ଦିବ୍ୟ ତେଜ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧରେ ଉତ୍ତମ। ସେ ଦିବ୍ୟ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ହାତରେ ଚାମର ଧରିଛନ୍ତି, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏମିତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷି ଆନନ୍ଦରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ରଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ: “ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ହେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ପରମ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା। ତୁମ ଦେହ ପ୍ରଧାନା, ପ୍ରଧାନାକୁ ଚଳିତ କର, ଏକୋଇଶ ଭିନ୍ନ ରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହ, ତୁମ ଦେହ ଅଣ୍ଡ ରୂପ, ତାହା ଭିତରେ ବସି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କର, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଜୀବଙ୍କ ଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗର କାରଣ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପାଳନ ହୁଏ, ତଥାପି ତୁମ ମାୟାରୁ ଆମେ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ।" ଏଭଳି ଭାବେ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ତାହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କଥା କହି, ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।