ଏହି ଗଭୀର କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍, ତାଙ୍କର ମୁଁହଅଟୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଓ ତାଙ୍କର ବାଣୀରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଭୂଲୋକର ଲୋକମାନେ ଏହି ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହାର ସାର ଅତି ସଂକ୍ଷେପ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଶେଷରେ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଓ ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ୟାସ ନାମରେ ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଦ୍ୱିଜଗଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦ ଭାଗ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାପରରେ, ସେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ବନରେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେହି ମହାର୍ଷି ବେଦକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ; ଏହି ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦବ୍ୟାସ ଭାବେ ଜଗତରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେ ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ଲିଖିଲେ, ଯଦିଓ ଦେବଲୋକରେ ଏହାର ପରିମାଣ ଏଉଁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କୋଟି କୋଟି ଅଛି। ଯିଏ ଚାରି ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ୍ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ସତ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ପୂରକ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଭୟ କରେ ଯେ, ‘ମୁଁ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଇଯିବି’। ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି: ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗ ଓ ଏବଂ ବଂଶୀୟ ଇତିହାସ। ପୁରାଣ ୧୮ ପ୍ରକାରର, ବଡ଼ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଋଷିମାନେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦୀୟ, ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି: ଅଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଲିଙ୍ଗ, ବରାହ, ସ୍କନ୍ଦ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଗରୁଡ଼। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ଏହା ସମସ୍ତ କାମ ପୂରଣ କରେ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହି ପୁରାଣକୁ ଶିବ ନିଜେ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଏଠିରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପିତ। ଏଠିରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଲେ ମାତ୍ର ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୈବ ପୁରାଣର ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ବେଦ ସହିତ ସମ୍ମତ। ଏହି ସଂହିତାମାନେ ହେଉଛି: ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ରୌଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିନାୟକ, ଔମ, ମାତୃପୁରାଣ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶକ। ପରେ ଅଛି କୈଳାସ, ଶତରୁଦ୍ର, ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର, ଓ ବାୟବୀୟ। ଧର୍ମ ନାମକ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତା; ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ରୌଦ୍ର, ବିନାୟକ, ଔମ, ଏବଂ ମାତୃକା ନାମକ ସଂହିତା ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ତୃତୀୟରେ ତେର ହଜାର ଅଛି। ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶକ ଓ କୈଳାସ ସଂହିତାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଛଅ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ଶତରୁଦ୍ରରେ ତିନି ହଜାର, ପରେ କୋଟିରୁଦ୍ର। ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଏଗାର ହଜାର ଏବଂ ନଅ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟବୀୟରେ ଚାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଧର୍ମ ନାମକ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର। ଏପରି ଭାବେ ଶୈବ ପୁରାଣ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକଳିତ, ଏହା ବେଦର ସାର ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ରଖିଥିଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ଏବଂ ସାତଟି ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ର ସଂହିତା, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଔମ, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ ସଂହିତା, ଏବଂ ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦୁଇ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ରୌଦ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ପାଞ୍ଚ ଶତ, ତୃତୀୟରେ ଦୁଇ ହଜାର ଏବଂ ଏକ ଶତ ତିରିଶ, ଶତରୁଦ୍ର ଓ କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଦୁଇ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ, ଔମରେ ଏକ ହଜାର, କୈଳାସରେ ଏକ ହଜାର ଏବଂ ଚଳିଶିଏଠି, ବାୟବୀୟରେ ଏକ ହଜାର ଏବଂ ବିରାଳିଶି। ଏହିପରି, ଏହି ପବିତ୍ର ଶିବ ପୁରାଣ ଚାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବିଭାଜିତ। ବାୟବୀୟ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଶ୍ଲୋକରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଅଛି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ବେଦ ଅଜ୍ଞ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଓ ପୁରାଣ ଅଜ୍ଞକୁ କଦାପି ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ସଂଶୋଧିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅସୂୟା ରହିତ, ଶିବଭକ୍ତ ଓ ଶିବଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଁହାଙ୍କର ଅପାର ତେଜ ଓ କୃପାରେ ପୁରାଣ ସମୂହ ମୋ ମନରେ ବ୍ୟାପିଛି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ବଡ଼ ଦିଘଳ ଅବଧି ପରେ ଏବଂ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଚକ୍ର ଶେଷ ହେବା ପରେ, ନୂତନ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସମାଜ ଗଠିତ ହେବା ସହିତ ଲୋକମାନେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ଷଡ୍ ଋଷିମାନେ ପରସ୍ପର ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା—‘ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ’, ‘ନୁହେଁ, ସେହି ନୁହେଁ’—କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ୍, ଏହିଠାରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା ନାହିଁ।