ମୁଁ ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୁଭ ଗୁପ୍ତତା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ବେଦ ସହିତ ସମ୍ମତ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ସାଗର ଭଳି। ଏହି ପୁରାଣ ସକ୍ଷାତ୍ ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ତର୍କ ଓ ଅର୍ଥରେ ଶୋଭିତ, ରାଗ ଏବଂ ଅନେକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ପୂର୍ବରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱେତକଳ୍ପରେ କଥିତ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ସ, ପୁରାଣମାଳାର କ୍ରମ ଓ ଏହି ପୁରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହିବି। ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତାର, ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଶାଖା ଅଛି। ଏହା ସହ ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାନି—ଏଭଳି ମୋଟ ଅଠାର ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି। ଏହି ଅଠାର ଶାସ୍ତ୍ର ଶାଖାର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ମାର୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ କବି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱୟଂ ଶୂଳପାଣି ଶିବ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଶିବ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶିବ ହରିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କ୍ଷମତା ଦେଇଥିଲେ; ଏପରି, ବିଷ୍ଣୁ, ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ପୁରାଣକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଁହଁରୁ ବେଦ ସଙ୍କଳିତ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାଣୀରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା। ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ଏହି ଅପାର ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି ଜ୍ଞାନର ସାର ଉପସମ୍ହାର କରାଗଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଶେଷରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷକ, ବ୍ୟାସ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଜିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ପରେ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ବ୍ୟାସ ଶତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେଇ ଋଷି ବେଦକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଏହି ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦବ୍ୟାସ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ବ୍ୟାସ ପୁରାଣମାନେକୁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଦେବଲୋକରେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଏଉଁ ଦିନ ପ୍ରତି ଶତ କୋଟି ଅଛି। ଯେ ଦ୍ୱିଜ ବେଦ ତଥା ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବେଦ ଭୟ କରେ—ଅଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହେବି। ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କର ଯୁଗ ଓ ଚରିତ୍ରାବଳୀ। ପୁରାଣକୁ ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ, ମହାନ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭାଜନ କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦୀୟ, ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ—ଏହି ମୁଖ୍ୟ ପୁରାଣ। ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଲିଙ୍ଗ, ବରାହ, ସ୍କନ୍ଦ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଗରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଗଣନା ହୁଏ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ଏହି ପୁରାଣ ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ, ବାରଟି ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ରଚିଛନ୍ତି; ଏଠି ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ଶିବ ପୁରାଣର ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ବେଦ ସହିତ ସମ୍ମତ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ରୌଦ୍ର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିନାୟକ, ଔମ, ମାତୃ ପୁରାଣ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଏକାଦଶକ। ଏହା ପରେ କୈଳାସ, ଶତରୁଦ୍ର (ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ), ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର, ତାପରେ ବାୟବୀୟ—ଏହିମାନେ ଅନୁସୃତ। ଧର୍ମ ନାମକ ପୁରାଣ—ଏଭଳି ବାରଟି ଖଣ୍ଡ ଅଛି। ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ରୌଦ୍ର, ବିନାୟକ, ଔମ, ଏବଂ ମାତୃନାମକ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶରେ ତେର ହଜାର। ରୁଦ୍ର ଏକାଦଶକ ଓ କୈଳାସ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଛଅ ହଜାର, ଶତରୁଦ୍ରରେ ତିନି ହଜାର, ତାପରେ କୋଟିରୁଦ୍ର। ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ଏକଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଏବଂ ତାହା ସହ ଅନ୍ୟ ନଅ ହଜାର ଅଛି। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାୟବୀୟରେ ଚାରି ହଜାର, ଧର୍ମନାମକ ପୁରାଣରେ ବାରହ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଭଳି, ଶିବ ପୁରାଣ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ରଚିତ, ଏହା ବେଦର ସାର ଓ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ। ବ୍ୟାସ ଏହିକୁ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଶିବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ଏବଂ ସାତି ଖଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହିମାନେ—ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ର ସଂହିତା, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଔମ, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ ସଂହିତା, ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦୁଇ ହଜାର, ରୌଦ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ପାଞ୍ଚ ଶତ, ତୃତୀୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ହଜାର ଏବଂ ଏକ ଶତ ତିରିଶି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।