ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହିପରି ଏକ ଦିନ ଦୀର୍ଘ ଅଧ୍ୟାୟରେ କହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ପାଇଁ, ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଯେକୌଣସି ଉପକରଣ ନିଏ, କୌଣସି ଚତୁରାଇ ବା ଧୂର୍ତ୍ତତା ଛାଡ଼ି ଏହି ଉପକରଣ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଣ୍ଡପ, ଦ୍ୱାର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମଠ, କ୍ଷେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଭିନ୍ନ ପାକା ଖାଦ୍ୟ, ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପସାହାର, ଛତା, ପତାକା, ପଙ୍ଖା, ଚୌରୀ ଓ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ରାଜସିକ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ପରିକ୍ରମା, ନମସ୍କାର ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍କଳ ଭକ୍ତିରେ, ଦିନେ ଦିନେ ଆବାହନରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଉତ୍କଳ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ହେଉଛି। ଏହିଭଳି ଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା, ଯଦି କିଛି ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ତଥାପି ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଉପାସନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ମହାପୁରୁଷମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେବତାମାନେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇ ରୂପରେ କିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମମୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବିଷୟରେ କେବଳ ମହାଦେବ ନିଜେ କଥା କହିପାରିବେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣେ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଉଁଠି ଶିବ କହିଥିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ 'ଅଂଶହୀନ' କିପରି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଶିବ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରୂପ ଅଛି—ଅଂଶହୀନ ଓ ଅଂଶମୟ। ଅଂଶହୀନ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ନିରାକାର ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ଅଂଶମୟ ହେବାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ଆକାର। ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଶିବ 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମରେ ପରମ ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅଂଶହୀନ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ ଅଂଶହୀନ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ତାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହନ୍ତି, ଜୀବ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୂର୍ତ୍ତି ଅଂଶମୟ ହେବାରୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବ ରୂପ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହେଇଛି ବେଦାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥରେ; ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଉପରେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରକୁ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ସନତକୁମାର ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଭର ଦେବତାମାନେ ବିଷୟରେ ଏହିପରି ପଚାରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପୂଜାରେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଦୁଇଁ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର—ଶିବ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅଂଶହୀନ ହେବାରୁ ଲିଙ୍ଗ ଅଂଶହୀନ ତଥା ପୂଜାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଅଂଶମୟ ହେବାରୁ ଦୁଇ ଭାବରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତେ ପୂଜାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବ ଓ ଅଂଶମୟ ହେବାରୁ ଏହି ଭଳି ଅଛନ୍ତି। ବେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନୁସାରେ, ମୂର୍ତ୍ତି ଅଂଶମୟ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ କେବଳ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ। ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିର ବିସ୍ତାର ତୁମେ କଥା କହିଛ। ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି; ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଉଁଠି ଏକ ଅତି ଗୁପ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଏକ ଦୂର୍ଗମ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଚିହ୍ନ କଣ? ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେବାପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରେମରେ କହିବି। ଏକ ଦିନ, ବଡ଼ କାଳର ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ନିଜେ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ମହାଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦୂର କରିବାକୁ, ପରମେଶ୍ୱର ଏକ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାର ରୂପେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନରୁ, ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର ରୂପେ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ସେହି ଦିନରୁ, ଜଗତରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ନିରାକାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସାକାର ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଏ; ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ଉପଭୋଗ ଦେଇଥାଏ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ-ମୂର୍ତ୍ତି ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଏବେ ଏକ ଅନ୍ୟ କଥା ଆସିଛି—ଏକ ଦିନ ବିଷ୍ଣୁ, ନାଗ ଶୟନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପରିଚାରକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେଠି ଆସି, ପଦ୍ମନୟନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଶୟନ ଉପରେ ଦେଖି ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ କିଏ, ଏଠି ଏକ ମାନବ ଭଳି ଶୁଇଛ? ମୋତେ ଅଭିମାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛ? ଉଠ, ବାଳକ, ଦେଖ, ମୁଁ ତୁମ ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀ, ଏଠି ଆସିଛି।" "ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀ ଆସିଲେ ଯେଉଁଠି ଅଭିମାନ ରଖିବା, ସେ ଦ୍ରୋହୀ ଓ ମୂର୍ଖ; ତାହା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ କ୍ରୋଧ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ଶାନ୍ତି ରଖିଲେ—"ଶାନ୍ତି ହେଉ, ସ୍ୱାଗତ, ବାଳକ, ବସ, ଏହି ଆସନ ନିଅ।" "ତୁମ ମୁହଁ କିଏଁ ଦ୍ରୁତ, ଦୃଷ୍ଟି କିଏଁ ଅସମ, ବାଘ ଭଳି? ବଡ଼ ଅହଂକାର ତୁମେ ଧରିଛ, କାଳ ଦ୍ୱାରା।