ପ୍ରେମଭରା କଣ୍ଠରେ ମୋ ପ୍ରତି, ଶିବଙ୍କ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ସାଧନ ପଥ ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଚିନ୍ତନ—ଏହି ତିନୋଟି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଭାବରେ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି କୁହିଲେ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ମୋକ୍ଷ ଉପାୟକୁ ନିଜେ ଶିବ ମୋତେ କହିଲେ: “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସ କର।” ଏହିପରି କହି, ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠାକୁର ତାଙ୍କର ଗଣମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ନିଜ ସ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ତମ କଥାର ସାରାଂଶ ତୁମେ ମୋତେ କୁହିଛ; ଓ ସୂତ, ଶ୍ରବଣ ଆଦି ତିନିପ୍ରକାର ମୋକ୍ଷପଥ ତୁମେ ପ୍ରକାଶ କରିଛ। ଯଦି କେହି ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ କେମିତି ଲୋକ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରେ? କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ? ଯଦି ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଉପାୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରି, ଦୈନିକ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବେ। ଯଦି ଏକ ଲୋକ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ, ଛଳ ଛାଡ଼ି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ପଣ କରି, ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ମଣ୍ଡପ, ଦ୍ୱାର, ତୀର୍ଥ, ମଠ, କ୍ଷେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ, ପିଠା, ଉପାହାର, ଛତା, ପତାକା, ବିଶିଷ୍ଟ ପଂଖା, ଚାମରା ଓ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ରାଜସ୍ୱ ସମ୍ମାନ, ପରିକ୍ରମା, ପ୍ରଣାମ ଓ ପାଠ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ଦୈନିକ ଭାବେ ଆବାହନରୁ ବିସର୍ଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଭକ୍ତି ସହିତ କରି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ପୂଜା କଲେ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦିଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ପୁରାତନ ମହାପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତଠାରେ ଦେବତାମାନେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପୂଜିତ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ସମସ୍ତଠାରେ କିପରି ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇଁ ରୂପରେ ହୁଏ? ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଧର୍ମମୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ଏହି ବିଷୟରେ କେବଳ ମହାଦେବ ନିଜେ କୁହିପାରିବେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିଲା, ଗୁରୁମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେଥିରେ ଏହି ଉତ୍ତର ରହିଛି: ଶିବ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ 'ନିଷ୍କଳ' କୁହାଯାନ୍ତି। ସେ ରୂପବାନ୍ ହେବାରୁ 'ସକଳ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ନିଷ୍କଳ ଓ ସକଳ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଏକାତ୍ମ। ନିଷ୍କଳ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ଅରୂପ ଓ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକତାରେ ଅଛି। ସକଳ ହେବାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ରୂପ; ଏହି ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ସାଥିରେ ଥିବାରୁ ଶିବକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' କୁହାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହେଁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହଁନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ କେବଳ ସକଳ ରୂପ ଅଟୁଟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ନିଷ୍କଳ ଲିଙ୍ଗ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ନୁହଁନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହଁନ୍ତି ଓ ଜୀବ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଏହି ଧର୍ମରେ ଅନ୍ୟ। କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି, ସକଳ ହେବାରୁ, ନିର୍ବଚନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜିତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ। ବେଦାନ୍ତର ସାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ଥାପିତ ଓ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶିତ; ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଷୟରେ ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହେଁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚିହ୍ନ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କୁହ, ମୋର ଭଲ ବୁଝିବା ପାଇଁ। ଶିବ କହିଥିବା ଯାହା, ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ କୁହିବି: ଶିବ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍କଳ ହେବାରୁ ସେ ନିଷ୍କଳ। ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପୂଜା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ସେ ସକଳ ହେବାରୁ ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବ ଓ ସକଳ ହେବାରୁ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି। ବେଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ କେବଳ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ; ହେ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରଚାର ବିଷୟରେ କହିଛ। ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରମାଣିକ ଭେଦ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି; ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମ। ହେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ ର ଚିହ୍ନ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କୁହିବି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏକ ମହାୟୁଗ ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା—ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ବରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଅହଂକାର ଦୂର କରିବାକୁ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱିପର୍ଶ୍ୱୀୟ ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭ ରୂପେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେହି ସମୟରୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଅରୂପ ଭାବେ ଅନୁମୋଦିତ ହେଲା, ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ସକଳ ରୂପ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ-ମୂର୍ତ୍ତି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଉଛି ଏବଂ ଶୁଭ। ଏକ ସମୟରେ, ହେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ବିଷ୍ଣୁ ନାଗ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।