ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ବେଦାନ୍ତର ପ୍ରବୀଣ ମୁନି ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି ଗଭୀର ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଶ୍ରୀକୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, ଏବଂ କୁମାର, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ କାରଣ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। କୁମାର କହିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଚିନ୍ତନ କରିବା—ଏହି ତିନିଟି ମହା ଉପାୟ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏବଂ ପ୍ରମାଣିତ। କୁମାର କହିଲେ, “ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲି। ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି। ତାପରେ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦୟାମୟ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର, ଗଣମାନଙ୍କ ନାଥ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ସାକ୍ଷୀ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ମୋତେ ସ্নେହରେ ଉତ୍ତମ ମୁକ୍ତି ଉପାୟ କହିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଯାହା ବେଦରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ଶିବ ନିଜେ ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲେ—‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶୁଣିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଦିନେ ଦିନେ ପ୍ରୟାସ କର।’ ଏପରି କହି ଉଲ୍ଲାସିତ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଗଣ ସହିତ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶ ରଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ବିଦାୟ ହେଲେ। ଏପରି ଏହି ଉତ୍ତମ ଆଦି କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବେ କୁହାଯାଇଛି। ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଉପାୟ—ଶୁଣିବା, ଗାଇବା, ଚିନ୍ତନ—ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅସ୍ଫଳ ଉପାୟ ବିନା, ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ? ଯଦି ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଉପାସନା କରି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ। ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ଆଣିପାରିବେ, ଅପ୍ରମାଦ ଓ ଅନୱୟରେ, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ମଣ୍ଡପ, ଦ୍ୱାର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, ମଠ, କ୍ଷେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପିଠା, ପାନ, ଛତା, ପତାକା, ବିସ୍ତୁ, ଚମରା ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦେବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ରାଜସମ୍ମାନ, ପରିକ୍ରମା, ନମସ୍କାର, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରତିଦିନ ଆବାହନ ଠାରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ, ଯଦି ଶୁଣିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରି ମହାପୁରୁଷମାନେ ପୂର୍ବେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପରେ ପୂଜିତ, କିନ୍ତୁ ଶିବ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଏହି ବିଷୟ ଅତି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହି ବିଷୟରେ କେବଳ ମହାଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। କୁମାର କହିଲେ—“ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିବା କଥା କହିବି: ଶିବ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଅଂଶ ନାହିଁ, ତେଣୁ ‘ଅନଂଶ’। ତାଙ୍କର ରୂପ ଅଛି, ତେଣୁ ଅଂଶ ଅଛି; ତେଣୁ ଶିବ ଅଂଶ ଓ ଅନଂଶ ଉଭୟ। ଅଂଶ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ନିରାକାର ଏବଂ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ। ଅଂଶ ଅଛି, ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ରୂପ। ଉଭୟ ଅଂଶ ଓ ଅନଂଶ ରୂପରେ, ଶିବ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଶବ୍ଦରେ ପରମ ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ପୂଜିତ; ଅନ୍ୟ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଅନଂଶ ନୁହେଁ। ଏହି ଅନଂଶ ଲିଙ୍ଗ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ, ଜୀବ ରୂପ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଂଶରେ ପୂଜିତ। ମୂର୍ତ୍ତି ଅଂଶ ରୂପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ପୂଜିତ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଜୀବ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବେଦାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରମାଣିତ; ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ଏହିପରି ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବିଷୟରେ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ସନତ୍କୁମାର ଶିବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲେ। ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ସମସ୍ତ ଦେବତା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠିତ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ପୂଜାରେ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଏ। “ତେଣୁ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଖୋଲା କର; ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚିହ୍ନ। ମୁଁ ଶିବଙ୍କ କଥା କହିବି: ଶିବ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଅଂଶ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନଂଶ। ତାଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପୂଜା ପାଇଁ ଗୃହୀତ; ଅଂଶ ଅଛି, ତେଣୁ ଉଭୟ ଅଂଶ ଓ ଅନଂଶ। ଏହିପରି, ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା ପାଇଁ ଗୃହୀତ; ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଜୀବ ଏବଂ ଅଂଶ ରୂପ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏହିପରି। ମୂର୍ତ୍ତି ବେଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା ପାଇଁ ଗୃହୀତ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଅଂଶ ରୂପ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର; ତୁମେ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରଚାର କଥା କହିଛ। ଶିବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭିନ୍ନତା; ତେଣୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। “ଏହିପରି, ହେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ଚିହ୍ନ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ତୁମ ପ୍ରତି ଆସ୍ତିରେ ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି। ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂର୍ବେ, ଏକ ମହା ବିଯୁଗ ଶେଷରେ, ଜଗତ ଖ୍ୟାତି ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇ ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିମାନ ଉପଜିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଅଭିମାନ ଦୂର କରିବାକୁ, ପରମେଶ୍ୱର ନିରନ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ନିଜ ଏକ ଅନନ୍ତ ତ୍ରୁଣ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ନିଜ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇଲେ। ଏପରି, ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନରୁ, ଶିବ ତ୍ରୁଣ ରୂପରେ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି।