ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭଲଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ଏହି ଏକଟି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମଙ୍ଗଳ। କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଯଦି ଏହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ଉପହାସ କରେ, ସେ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ହୋମ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ପୂଜା—ଯେଉଁ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ। ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦୂଷିତତା ଦୂରିଯାଏ, ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ ହେଉଛି ସଦା ପବିତ୍ରତାର୍ଜନ, ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ଦୂରିଯାଏ, ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପରମ ପଦ ମିଳେ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସେଇ ଫଳ ଲଭ୍ୟ। ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ—ପ୍ରତିଦିନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଶିବ ନିଜେ ଭସ୍ମରେ ବିଗ୍ରହୀତ, ଏହି ଭସ୍ମ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ଦାନ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ଏହା କୌଣସି ତୁଳନାରେ ନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ, କୁମାରୀ, ଅନୁପବିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ଦିନାର୍ଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ପରେ ତାହା ନିଷିଦ୍ଧ। ଏମିତି ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ମନୋନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତ, ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏକ ମାତ୍ର ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କଲେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଜୀବନ ଅଫଳ। ଏମିତି ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରର ମହିମା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଲି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖ। ମହାମୁନି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନ୍ଦିର, ମାଥା ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ତିନି ରେଖା ଆଙ୍କିବାକୁ କହିଛନ୍ତି। ଭୂକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଭୂକୁଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ରଖି, ମାଥାରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେବା ନିୟମ। ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ, ବିପରୀତ ଦିଗରେ ରେଖା ଆଙ୍କାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟମ ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରେଖା ପାଇଁ ନବ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ପ୍ରଥମ ରେଖାର ଦେବତା—'ଅ' ଅକ୍ଷର, ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଧର୍ମ, ରଜୋଗୁଣ, ଋଗ୍ବେଦ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ ଓ ମହାଦେବ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖାରେ—'ଉ' ଅକ୍ଷର, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସ୍ନାନ, ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ମହେଶ୍ୱର। ତୃତୀୟ ରେଖାରେ—'ମ' ଅକ୍ଷର, ଅହବନୀୟାଗ୍ନି, ପରମାତ୍ମା, ରାତିଓ ଅନ୍ଧକାର, ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ସାମବେଦ, ତୃତୀୟ ସ୍ନାନ ଓ ଶିବ ନିଜେ। ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲଭନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅର୍ପଣ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ତିରିଶିତି ଦୁଇଟି, କିମ୍ବା ଶୋଳଟି, କିମ୍ବା ଆଠଟି, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ। ମୁଣ୍ଡ, ଲଳାଟ, ଦୁଇ କାନ, ଦୁଇ ଆଖି, ନାକ, ମୁଁହ, କଣ୍ଠ, ଦୁଇ ହାତ, କୋହୁଣ୍ଡି, ଗଡ଼ି, ହୃଦୟ, ପାଶ୍ୱ, ନାଭି, ଶୁକ୍ର, ଉରୁ, ଗୁଡ଼ି, ଘୂଁଡ଼ି, ଶିରା, ଚରଣ—ଏହି ତିରିଶିତି ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ଓ ଏହାସହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଦିଗ୍, ଦିଗ୍ପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟବସୁ। ଏହି ଅଷ୍ଟବସୁ—ପୃଥିବୀ, ଧ୍ରୁବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଉଷା, ଆଲୋକ। ଏମିତି ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଶୋଳଟି ସ୍ଥାନରେ ଲଗାଇପାରନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡ, ଲଳାଟ, କଣ୍ଠ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ଦୁଇ ବାହୁ, କୋହୁଣ୍ଡି, ଗଡ଼ି, ହୃଦୟ, ନାଭି, ପାଶ୍ୱ, ପିଠ—ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଶିବ, ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ର, ଈଶ, ନାରଦ ଓ ବାମା ଆଦି ନବ ଦେବୀ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ—ନାସତ୍ୟ, ଦସ୍ର—ଏହି ଶୋଳ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ଅଥବା, ମୁଣ୍ଡ, କେଶ, କାନ, ମୁଁହ, ଦୁଇ ବାହୁ, ହୃଦୟ, ନାଭିର ଦୁଇ ପାଶ୍ୱ, ଉରୁ, ଘୂଁଡ଼ି, ପାଦ, ପିଠ—ଏହି ଶୋଳଟି ସ୍ଥାନରେ ଶିବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବିଘ୍ନେଶ, ବା ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀ, ନାଭିରେ ଶମ୍ଭୁ, ପ୍ରଜାପତି, ନାଗ, ନାଗକନ୍ୟା, ପାଦରେ ଋଷିକନ୍ୟା, ସମୁଦ୍ର ଓ ତୀର୍ଥ, ପିଠରେ ବିସ୍ତୃତି—ଏହି ଶୋଳଟି ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଲଳାଟ, ଦୁଇ କାନ, ପରମ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ହୃଦୟ, ନାଭି—ଏହି ଆଠଟି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଭସ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ନିୟମ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଅଥବା, ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ହୃଦୟ, ନାଭି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନ ଭସ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିୟମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।