ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଗୁପ୍ତ ମହିମା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ମୁଖ୍ୟତଃ, ତିନି ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ବିଭୂତି—ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶୁଭ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ଜଳ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର ମନାଯାଏ; ଗୃହସ୍ଥ, ବନବାସୀ, ରାଜା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଜାତିର ଯେ କେହି ହେଉନାହଁତୁ, ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ ତାଙ୍କର ନରକ ଯାତ୍ରା ନିଶ୍ଚିତ। କିନ୍ତୁ, ଜନ୍ମାନୁସାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ବା ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ଯେଉଁମାନେ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିଭାବେ ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଶିବଙ୍କୁ ପିଣ୍ଧନ୍ତି। ଯେ ଲଲାଟରେ ଭସ୍ମ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା; ଯେଉଁ ଗ୍ରାମ ଶିବଙ୍କ ନିବାସ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା; ଯେଉଁ ପୂଜା ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା; ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିପରୀତ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା। ଯେଉଁମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନି ଲୋକର ଆଧାରକୁ, ନାଶକ ଶକ୍ତିକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିବାକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ହେବାମାତ୍ରେ ଦୋଷ ଲାଗେ। ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ, ଶୁଅ, ରାକ୍ଷସ, ଗାଧା, କୁକୁର, ଶ୍ୟାଳ, କିମ୍ବା କୀଟର ଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଏପରି ଲୋକମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖା ଦେଲେ, ସହଜରେ ରୁଦ୍ର ସୂକ୍ତ ପାଠ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା କଲେ ମଧ୍ୟ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ଭସ୍ମକୁ ଅବମାନନା କରୁଥିବାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତନ୍ତ୍ରର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଅନୁମୋଦିତ ନୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଚିହ୍ନ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କିମ୍ବା ତାପିତ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ପିଣ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବ ଯଜ୍ଞରୁ ବଞ୍ଚିତ। ବୃହଦ୍ଜାବାଳ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଷୟ ଅନୁସାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଭସ୍ମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖୁଥିବାମାନେ ମାନ୍ୟ। ଯଦି ଭସ୍ମକୁ ଚନ୍ଦନ ବା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ସହିତ ମିଶାଇ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭାବରେ ଲଲାଟରେ ଲଗାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଉପରେ ଆଉ କିଛି ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଅଟୁଟ। ଜଣେ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ, ଯେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ମହିଳାମାନେ କେଶରେଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଣ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ଦ୍ୱିଜାତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଓ ବିଧବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ପିଣ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭସ୍ମ ପିଣ୍ଧିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପାପ ଓ ଲଘୁପାପ ଦୁହିଁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ଏବଂ ଅପପତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ବିଶେଷକରି, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିବା ଲୋକମାନେ ନାରୀ ହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, ବୀର ହତ୍ୟା, ଅଶ୍ୱ ହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ଚୋରି, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ, ଅପବାଦ, କ୍ଷେତ୍ର ଦଖଲ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି, ଫସଲ ବା ବଗିଚା ଚୋରି, ଘର ଜଳାଇବା, ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମହିଷ, ତିଳ, କମ୍ବଳ, ବସ୍ତ୍ର ଚୋରି, ନିଚ୍ଚ ଲୋକରୁ ଖାଦ୍ୟ-ଜଳ ଗ୍ରହଣ, ବେଶ୍ୟା, ହସ୍ତିନୀ, ଚଣ୍ଡାଳି, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ସହ ସମ୍ପର୍କ, ରଜସ୍ୱଳା, କୁମାରୀ, ବିଧବା ସହ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ, ମାଂସ, ଚର୍ମ, ମଜ୍ଜା, ଲୁଣ ବିକ୍ରୟ, ଅପବାଦ, ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ, ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ—ଏପରି ଅସଂଖ୍ୟ ପାପ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିଲେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଚୋରି, ଶିବଙ୍କ ନିନ୍ଦା, ଶିବଭକ୍ତ ନିନ୍ଦା—ଏହି ପାପ କୌଣସି ପ୍ରୟାଶ୍ଚିତ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଓ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ। ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀରେ ଯେପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିଥିବା ଲୋକ ସେସବୁରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଗଣାଯାଏ। ସପ୍ତ କୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର, ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଶିବମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହି ସବୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଅଧିନ। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କର ଏକ ହଜାର ପୂର୍ବଜ ଓ ଏକ ହଜାର ପରମ୍ପରା ଉତ୍ତରଧିକାରୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି। ସେ ଏଠି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ରହି, ଜୀବନ ଶେଷେ ସହଜରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି। ଅଷ୍ଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରି, ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇ, ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ସେବା କରନ୍ତି। ଭିଦ୍ୟାଧର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଇଚ୍ଛାମତ ଚଳନ କରନ୍ତି। ସେ, ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ଶତ ନାରୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଯାଏଁ ସେଠାରେ ଭୋଗ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ଶତ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଯାଏଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅବିନାଶୀ ଇଚ୍ଛା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ତତ୍ତ୍ୱ ତଦନ୍ତ କରି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିଛି: ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶ୍ରେୟସ୍। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଅନ୍ୟ କେହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଥିବାଯାଏଁ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ହୋମ, ଦେବତାର୍ପଣ, ପୂଜା—ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପିଣ୍ଧିଥିବା ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରନ୍ତି।