ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏହି ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ, ମହାନ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି—ସଦ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଯୋଗ ହେଲେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରବଣ ଆସେ, ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏବଂ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଚିନ୍ତନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ ଏକ ଘଟଣା କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କହିବି—ମନୋযোগରେ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମୋ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଦେବ, ଋଷି ପରାଶରଙ୍କ ପୁଏ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପୂଜ୍ୟ ସନତ୍କୁମାର ଆସି ବ୍ୟାସଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିବା ବ୍ୟାସ ଜାଗୃତ ହେଲେ ଏବଂ ଜନ୍ମହୀନ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଭୀର କୌତୁହଳରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ପରେ, ବ୍ୟାସ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଜଳ ଦେଇ ପାଦ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ କଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ—"ହେ ମୁନି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ କଣ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ?" କୁମାରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ୟାସ କହିଲେ, "ମୁଁ ବେଦପଥରେ ଭକ୍ତି ସହ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ବହୁତ କିଛି ସ୍ଥାପନା କରିଛି, ଗୁରୁ ହୋଇଛି, ତଥାପି ମୋକ୍ଷ ଦାୟିକ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହେଉନାହିଁ—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ଜାଣେନାହିଁ।" ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ସମର୍ଥ କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷର ନିଶ୍ଚିତ କାରଣ କହିଲେ—"ଶିବଙ୍କ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଚିନ୍ତନ—ଏହି ତିନିଟି ମହାମାର୍ଗ ବେଦରେ ମନ୍ୟ।" ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ, "ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନେଇ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି, ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲି। ତାପରେ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କ୍ରିପାମୟ ନନ୍ଦିଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ମୋତେ ଏହି ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ କହିଥିଲେ—ଶିବଙ୍କ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଚିନ୍ତନ। ଶିବ ନିଜେ କହିଥିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ତିନି ଉପାୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କର।' ଏପରି କହି, ପ୍ରସନ୍ନ ଭାବରେ ନନ୍ଦିଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।" ଏପରି ଭାବେ ପୂର୍ବତନ ଗୁରୁଗୁଣ୍ଠି କଥା ସାରାଂଶରେ କୁହିଦେଲି। ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଚିନ୍ତନ—ମୋକ୍ଷର ପଥ। ଯଦି କେହି ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରେନାହିଁ, ତେବେ କେମିତି ସେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିପାରିବ? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଅସହଜ ପ୍ରୟାସ ବିନା, ମୋକ୍ଷ ମିଳେ? ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଯଦି କେହି ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିପାରେନାହିଁ, ତେବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନା କରି, ଦୈନିକ ଭାବେ ଉପାସନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଯେତେକି ସମ୍ଭବ, ଅକୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଉପଚାର ଆଣି, ଏହି ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦିନେ ଦିନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଭକ୍ତି ସହ ମଣ୍ଡପ, ତୋରଣ, ତୀର୍ଥ, ମଠ, ଖେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଗ, ପିଠା, ଉପହାର, ଛତା, ପତାକା, ବିଳ୍ୱ, ଚାମରାଦି ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ରାଜସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପରିକ୍ରମା, ପ୍ରଣାମ ଓ ନାମସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦୈନିକ ଭାବରେ ଆବାହନରୁ ବିସର୍ଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦୈନିକ ଭାବରେ ପୂଜା କଲେ, ଯଦି ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଚିନ୍ତନ ଛାଡ଼ାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସଫଳତା ମିଳେ। ପୂର୍ବତନ ମହାନ ମନ୍ଦିରମାନେ କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିର ପୂଜା କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସବୁଠି କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଶିବଙ୍କୁ କିନ୍ତୁ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଇଟିରେ ସବୁଠି କିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଓ ଚମତ୍କାର। ଏହି ବିଷୟରେ କେବଳ ମହାଦେବ ନିଜେ ଉତ୍ତରଦାନ କରିପାରିବେ। ଶିବ କହିଥିଲେ—"ମୁଁ ଅଂଶଶୂନ୍ୟ, କାରଣ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଛି। ଆକାର ଥିଲେ ମୁଁ ସାକାର ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ମୁଁ ଅଂଶଶୂନ୍ୟ ଓ ସାକାର ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି। ଅଂଶଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ ମୋର ଲିଙ୍ଗ ନିରାକାର ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍। ଆକାର ଥିବାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ସାକାର ଅଟୁଟ। ଏହି ଦୁଇ ଗୁଣ ଥିବାରୁ ମୁଁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମରେ ପରିଚିତ।" "ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମାନେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହିଁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଂଶଶୂନ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ଯାହା ଅଂଶଶୂନ୍ୟ, ତାହା ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଜୀବସ୍ୱରୂପ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ।" "ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବେଦାନ୍ତ ରହସ୍ୟ ଓ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ। ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ନନ୍ଦିଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ସନତ୍କୁମାର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଏ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ।" "ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହିଁ ରହିଛି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ରହସ୍ୟ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଶିବ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଧାରକ, ଅଂଶଶୂନ୍ୟ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ। ଆଉ ସେ ଅଂଶଶୂନ୍ୟ ଓ ସାକାର ଦୁହିଁ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି।" ଏହିପରି ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉପାସନା ମାର୍ଗ ଅମୃତ ସ୍ରୋତା ଭଳି ପ୍ରବାହିତ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଚିନ୍ତନ ଓ ଲିଙ୍ଗ/ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ମାଧ୍ୟମରେ ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥାଏ।