ମହାମୁନି, ଏହି ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୃଣୁ। ଏହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି—ଶ୍ରୌତ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଓ ଲୌକିକ। ଏହାର ଅପରିମିତ ଉପପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଭସ୍ମ କେବଳ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲୌକିକ ଭସ୍ମ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଧାରଣା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଗୋବର ଜଳି ହେବାରୁ ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଆଗ୍ନେୟ' କୁହାଯାଏ, ଏହି ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ବା ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମିଳିଥିବା ଭସ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ପାଇଁ ନେବା ଉଚିତ। ଜାବାଳ ଉପନିଷଦରେ ଥିବା 'ଅଗ୍ନି' ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ମୁଖର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସାତଥର ଭସ୍ମକୁ ଛିଟାଇବା ନିୟମ ଅଛି। ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବାକୁ ଜାବାଳମାନେ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଛନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ପ୍ରଥା ଚଳିଆସିଛି। ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଉମା ଦେବୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ସଦା ବ୍ୟାପକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ଶୁଦ୍ଧ ବା ଅଶୁଦ୍ଧ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ହାତରେ ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାତି ବା ଆଶ୍ରମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଲୋକେ ଶତ କୋଟି କଳ୍ପ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ମହାପାପୀ ବୋଲି କହେ। ସେମାନେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ଓ ଶର୍ବଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ଅନୁରାଗ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଶିବାଗ୍ନି କ୍ରିୟା କରି ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ମୁଚିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ବେଳେ ଧଳା ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମାଥାରେ ଧଳା ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ବିନା ଷଡ଼କ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଯଥାବିଧି ଲଗାଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ କିମ୍ବା ଅସତ୍, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପରେ ଲିପ୍ତ, ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ପାପରେ ଅଳିଙ୍ଗିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ପତିତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତେ—ଯେଉଁଠି ଭୂତିର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପସ୍ଥିତ ରହେ। ତିନି ରେଖା ଚିହ୍ନିତ ଜୀବକୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା—ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ ତେବେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧତା ଅଧିକ। ଯେଉଁଠି ଏକ ଶିବଜ୍ଞାନୀ ଭୂତିର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କଣ କହିବି? ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଓ ଷଡ଼କ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ସଦା କରିବା ଉଚିତ। ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହିମା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଋଷି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜାତି କ୍ରିୟା ହରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କଲେ ପାପ ମୁଚିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭସ୍ମ ଧାରଣକାରୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି କୌଣସି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ନ ଲଗାଇ, ଶିକ୍ଷା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଯେଉଁମାନେ ଭସ୍ମ ଧାରଣକାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଉପଦ୍ରବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଜାଣନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମନ୍ତ୍ର 'ମାନସ୍ତୋକେନ' ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ପବିତ୍ର କରି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ବୈଶ୍ୟ 'ତ୍ରିୟମ୍ବକ' ମନ୍ତ୍ର, ଶୂଦ୍ର 'ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ' ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବେ; ଅନ୍ୟମାନେ, ବିଧବା ଓ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବେ। ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ ଭସ୍ମ ଧାରଣ ନିୟମିତ; ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ 'ତ୍ରିୟମ୍ବକ' ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ଉନ୍ମୁକ୍ତବାସୀ 'ଅଘୋର' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ତ୍ୟାଗୀ କେବଳ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଲଗାଇବେ। ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଶିବ' ଏହି ପରମ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ, ଏବଂ ଶିବଯୋଗୀ, ସେମାନେ ସଦା 'ଈଶାନ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରିବେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କୌଣସି ଜାତି ପାଇଁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପାଳନ କରିବା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା। ଯେଉଁଠି ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ପରେ ଦେହରେ ଯେତେ ଅଣୁ ଭସ୍ମ ରହିଯାଏ, ତେତିକି ଶିବଲିଙ୍ଗ ଧାରଣକାରୀ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ନାରୀ, ବିଧବା, ଶିଶୁ ଏବଂ ନାସ୍ତିକ—ଯେଉଁମାନେ ଭସ୍ମ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜ୍ଞାନ ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ସମାନ ଭାବେ ଜଳାଏ, ସେପରି ଭସ୍ମ ଜ୍ଞାନ ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ଧାରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।