ଏକ ସମୟର କଥା, ଶୌନକ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା—ଯେଉଁ ଜଣେ ନିତ୍ୟ ଭାବରେ ଭସ୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶିବଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ। ଏହି ଶିବନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେ ଯଦି କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ଚୋରି କରିଥାଏ କିମ୍ବା ବହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥାଏ, ତାହା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯଦି ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶିବଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ବେଦକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆଣିଛନ୍ତି—ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଶିବନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଶୌନକ, ଅଧିକ କଥା କହିବାର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୁଁ ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ କୁହେଁ—ଶିବନାମର ମହତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନାମର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଶକ୍ତି ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯେ କେହି କୌଣସି ଏପରି ମହାପାପ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯାହା ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶିବନାମର ପ୍ରଭାବରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯେ ଆଗରୁ ବଡ଼ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଦ୍ୱିଜାତି ନାରୀ, ଯେ ଅତି ପାପିନୀ ଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଶିବନାମର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଶିବନାମର ପରମ ମହତ୍ତ୍ୱ ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ଏବେ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ସମସ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ କଣ। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭସ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ଏହାର ରୂପ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ଏକଟି ‘ମହାଭସ୍ମ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟଟି ‘କ୍ଷୁଦ୍ର’ ଭସ୍ମ। ମହାଭସ୍ମ ପୁନି ବହୁ ପ୍ରକାରର ଥାଏ। ଏହି ମହାଭସ୍ମ ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରୌତ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ଲୌକିକ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଭସ୍ମ କେବଳ ଦ୍ୱିଜାତି ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଲୌକିକ ଭସ୍ମ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଧାରଣ ପ୍ରଥା ମହାର୍ଷିମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ କେବଳ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋବର ଜଳାଇ ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ହୁଏ, ତାକୁ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମିଳେ, ତାହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲାଗି ନେବା ଉଚିତ। ‘ଅଗ୍ନି’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଯାବଳ ଉପନିଷଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନେ ଏହି ଭସ୍ମକୁ ମୁଖର ଜଳରେ ସାତଥର ଛିଟି ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ କରିବେ। ଜାତି ବା ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ବିନା, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ ଜାବଳମୁନିମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଭସ୍ମ ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଯଦି ଅଜାଣି ଭଳି ଲେପନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ କଦାଚିତ୍ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ। ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଉମାଦେବୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଚାରି ଜାତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତେ, ସଂସ୍କୃତ କିମ୍ବା ଅସଂସ୍କୃତ, ନିଜ ହାତରେ ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଜାତି ବା ଆଶ୍ରମରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ପରେ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତି ନ ପାଆନ୍ତି; ଶିବଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କୋଟି କଳ୍ପ ପରେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର କୁହିଛି, ଏମାନେ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ। ସେମାନେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ଓ ଶର୍ବଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ଅନୁଚିତ୍ତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣେ ଶିବାଗ୍ନି କ୍ରିୟା କରି, ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଅଳ୍ପାୟୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣେ ଦିନର ତିନି ସମୟରେ ଧଳା ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣେ ମାଥାରେ ଧଳା ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲେପନ କରନ୍ତି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ ବିନା ଛୟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଯଥାଯଥ ଲେପନ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନୀଚ୍ଚ, ସମସ୍ତ ପାପରେ ଲିପ୍ତ, ପ୍ରଭାତର ପାପରେ ଦୂଷିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ପତିତ—ଏମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଭୂତିର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ। ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଜୀବ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ; ଯଦିଓ ସେ ପାପୀ, ତଥାପି ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା—ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ ତେବେ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ। ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଜ୍ଞାନୀ, ଭୂତି ନିୟମ ପାଳନ କରୁଥିବା, ଅଚାନକ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଅଧିକ କଣ କୁହିବି? ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଓ ଛୟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ନିତ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ଭସ୍ମ ଧାରଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଋଷି କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେଉଁଜଣେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କର ଜାତିକ୍ରିୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେମାନେ କେବଳ ଏକଥର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେମାନେ ଭସ୍ମ ଧାରଣକାରୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି କୌଣସି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।