ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ବଡ଼ ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପାଠ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଉପାୟ ଆମ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରମାଣ ହେବା ସହିତ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧିରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଲୋକେ ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ତାହା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ସେଠି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ଶ୍ରବଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ପରେ ପାଠ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଶିବ-ଯୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ । ପରେ ଶରୀରୀୟ ରୋଗ ଓ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଶେଷରେ ଆଦିରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ । ଏଠିରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ: "କେମିତି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କେମିତି ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପାଠ କେମିତି କରିବା ଉଚିତ୍? ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କୁହ ।" ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଯୁକ୍ତିରେ ଆନୁରାଗ ରଖି, ଶିବଙ୍କ ଗୁଣ, ରୂପ, ଲୀଳା ଓ ଉପାସନା, ପାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାର ନାମ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଏହି ଧ୍ୟାନ । ଏହି ଧ୍ୟାନ ଲୋକେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସ୍ତୁତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା କଥାରେ ଶିବଙ୍କ ଗୁଣ, ରୂପ, ମହିମା ଓ ଲୀଳାର ନାମର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ରସମୟ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ହେଉଛି ପାଠ; ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଶିବଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଏକାଗ୍ର ଭାବେ କାନ୍ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ—ଏହି ଶ୍ରବଣ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସଦ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରବଣ ହୁଏ; ପରେ ଶିବଙ୍କ ପାଠ ଏବଂ ଏହା ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ତମ ହୁଏ । ଶେଷରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପା ଦୃଷ୍ଟିରେ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଦିକାଳର ଋଷିମାନେ ଏକ ଘଟଣା କହିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି । ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ମୋର ଗୁରୁ ବ୍ୟାସ, ପରାଶର ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ସେଠାକୁ ଯିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ଦେବସ୍ୱରୂପୀ, ତେଜସ୍ୱୀ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ବିରାଜିତ ସନତ୍କୁମାର ଆସିଲେ । ବ୍ୟାସ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଜାଗୃତ ହେଇ ଜନ୍ମହୀନ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିର ନମାଇ ଉତ୍ସୁକ ହେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ପାଦ୍ୟାଦି ଦେଇ, ଦେବତାଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ; ଖୁସି ହୋଇ, ସନତ୍କୁମାର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ—"ହେ ଋଷି, ଏଠି ତୁମେ ଶିବଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କର । କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ?" ବ୍ୟାସ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—"ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ବେଦମାର୍ଗରେ ଭକ୍ତି ସହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛି, ଗୁରୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ତଥାପି, ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ । ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କାରଣ ଜାଣିନି ।" ବ୍ୟାସଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧରେ, ସନତ୍କୁମାର ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ କହିଦେଲେ—"ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା—ଏହି ତିନିଟି ମହାଉପାୟ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଅଭ୍ୟାସ । ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲି । ତେବେ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଦୟାମୟ ନନ୍ଦିଶ୍ୱର, ଗଣପତିଙ୍କ ନାୟକ, ଆସିଲେ । ସେ ମୋତେ ପ୍ରେମରେ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପ୍ରଶଂସା କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା । ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ମୁଖରୁ ମୋତେ କୁହାଯାଇଛି—‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁନଃପୁନ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କର ।’ ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ସାଥି ସହ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ନିଜ ଉତ୍ତମ ନିବାସକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ।" ଏଭଳି ଏହି ପୂର୍ବତନ ଗାଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ତିନି ଉପାୟ—ଶ୍ରବଣ, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ—ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଭାବେ ଘୋଷିତ । କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଏହି ତିନିଟି ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କଣ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ? କୌଣସି ଉପାୟ ଛଡ଼ା କେମିତି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ? ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ଜଣେ ଲୋକେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଛବି ସ୍ଥାପନ କରି, ଦୈନିକ ଭାବେ ଉପାସନା କରି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ । ଯେତେଟା ସମ୍ଭବ, ଏକାଗ୍ର ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବେ ଉପଚାର ଆଣି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଛବି ପାଇଁ ଦେଇ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଭକ୍ତି ସହିତ ମଣ୍ଡପ, ଦ୍ୱାର, ତୀର୍ଥ, ମଠ, କ୍ଷେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ କରିବେ । ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ, ପିଠା, ଅନ୍ନ, ଛତା, ପତାକା, ବାହିନୀ, ଚାମରା ସହ ସମସ୍ତ ଉପସ୍କରଣ ଦେଇ ଉପାସନା କରିବେ । ଲିଙ୍ଗ ଓ ଛବିକୁ ରାଜସମ୍ମାନ ଦେବେ, ପରିକ୍ରମା, ପ୍ରଣାମ, ପାଠ ଯେତେ ସମ୍ଭବ କରିବେ । ଦୈନିକ ଭକ୍ତି ସହ ଆବାହନରୁ ନିର୍ବାପନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବେ; ଏପରି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଛବିରେ ଉପାସନା କରିବେ । ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ପୂର୍ବକାଳର ମହାପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଛବି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ର ରୂପରେ ଉପାସନା କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ସବୁଠି ଲିଙ୍ଗ ଓ ଛବି ଉଭୟରେ କିପରି ଉପାସନା କରାଯାଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ । ଏହାର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର କେବଳ ମହାଦେବ ନିଜେ ଦେଇପାରିବେ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି ।