ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବ ପୁରାଣର ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଲିଙ୍ଗର ତିନି ପ୍ରକାର ଭାଗ ଅଛି—ଏହାର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧଭାଗକୁ ମଧ୍ୟମ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଆଉ ଅର୍ଧଭାଗକୁ ନିମ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏପରି ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଭାଗ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର। ଯେ କୌଣସି ଭକ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ, ଅନେକ ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରେ, ସେ ସହଜରେ ନିଜ ମନର ଅଭିଲାଷା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଚାରି ବେଦର ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକ ଲିଙ୍ଗକୁ ପରମ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର ସାଗରରେ ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚରଣ, ସିଦ୍ଧ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଏବଂ ଅନେକ ଜୀବଜନ୍ତୁ—କିମ୍ବା ନାଗମାନେ ଶେଷ ଆଦି, ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରଜାପତି, ମନୁ, କିନ୍ନର, ମାନବ—ସମସ୍ତେ ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜି, ନିଜ ଆଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକ ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସଦା ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଥିରେ ବ୍ୟାପକ କଥା କହିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଏହି ଅଧିକାର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବାର ଅଧିକାରୀ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଦମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦମାର୍ଗ ଅନୁମୋଦିତ ନୁହେଁ। ବେଦିକ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦମାର୍ଗରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଏହା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଯେଉଁମାନେ ଦଧୀଚି, ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶାପରେ ମନ ଦଗ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବେଦିକ ପୂଜା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ନ କରି, କେବଳ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା କରେ, ସେ ଚିତ୍ତର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜା ଓ ନିୟମିତ ଭୋଗ ଦାନ କରି, ଶେଷରେ ତିନି ଲୋକର ଅର୍ଥ ଭାବରେ ଅଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା। ଏହି ଅଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିର ଅନୁସାରେ ଶର୍ବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ଉଗ୍ର, ଭୀମ, ଈଶ୍ୱର, ମହାଦେଵ, ପଶୁପତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଈଶାନ ଆଦି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପରିକରମାନେ—ଚନ୍ଦନ, ଅକ୍ଷତ, ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବେ। ଏହି ପରିକରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇଶାନ, ନନ୍ଦୀ, ଚଣ୍ଡ, ମହାକାଳ, ଭୃଙ୍ଗି, ବୃଷ, ସ୍କନ୍ଦ, କପର୍ଦ୍ଦୀଶ, ସୋମ, ଶୁକ୍ର। ସାମ୍ନାରେ ବୀରଭଦ୍ର, ପଛରେ କୀର୍ତ୍ତିମୁଖ, ଏହି ଏଗାରୋଟି ରୂପ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରିୟ ପାଠ କରି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଓ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅନୁମତି ନେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ବିଧାନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ରାତିରେ ସଦା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଶିବ ପୂଜା ସଦା ଶୁଚିତା ସହିତ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ କରିବା ଉଚିତ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ, କିମ୍ବା ପଛକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁଁହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତିନି ରେଖା ଭସ୍ମ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା, ବିଲ୍ବପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ କଦାଚିତ୍ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଭସ୍ମ ନ ମିଳେ, ଶିବ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମାଥାରେ ତିନି ରେଖା ଦେଇପାରିବେ। ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଖାଇବା ନିଷେଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କ’ଣ? ବିଲ୍ବପତ୍ରର ମହିମା କ’ଣ? ଏହି ଉପରେ ମହାର୍ଷି ଉତ୍ତର ଦେଉଛନ୍ତି— "ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ସହରଷ ସହିତ କହିବି; ଶିବବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ଯେ କୌଣସି ଶିବଭକ୍ତ, ଶୁଚି, ଶୁଭ୍ର, ନିୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିବା, ସେ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗକୁ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ଭାବିବା ଛାଡ଼ି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ। ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ପାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଦେଖିଲେ ପାପ ଦୂରେଇଯାଏ; ଏବଂ ଯଦି ଭକ୍ତ ଏହା ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ଅନେକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ହଜାର ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା କୋଟି ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଭୋଜନର ସମାନ ନୁହେଁ; ଏହା ଭୋଜନ କଲେ ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଘରେ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ରତା ଆସେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଆସିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଗ୍ରହଣ କରି, ସବୁଦିନ ଶିବ ସ୍ମରଣ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ବିଳମ୍ବ ହେଲେ ଏହା ପାପର ସମ୍ବନ୍ଧ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାପାପୀ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଭୋଗ ହୃଦୟରେ, କିମ୍ବା କ୍ରିଷ୍ଟାଳ, ସୁନା କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ରରେ ରହିଲେ, ଶିବଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଭୋଜନ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେ ଶିବଦୀକ୍ଷା ଥିବା ଭକ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ମହାପ୍ରସାଦ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ; ଏହା ମଙ୍ଗଳକର। ଏବେ ଶୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ଶିବଦୀକ୍ଷା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତ, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କ ଭୋଗ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ, ଏହି ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କହୁଛି।