ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାନ ଋଷିମାନେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ମହିମା ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଦଶ ହଜାର ଟି ଲିଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯଦି କେହି ଏକ ଲକ୍ଷ ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ, ସେ ଅପୂର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଏହାପରେ କହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକ କୋଟି ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ, ସେ ନିଜେ ଶିବ ହୋଇଯାଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କଲେ କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ସଦା ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଲୋକାର୍ଥୀମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ଦିନ ରାତି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ମନା ଥିଲେ ବଡ଼ କ୍ଷତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ—ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଓ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ମତ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବିଶେଷକରି କଳିଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଟୁଟ ନିୟମ, ବିଶ୍ୱାସ କରିଲେ ବା ନ କରିଲେ। ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ବିପଦ ଦୂର କରେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ପୂଜିଥାଏ, ସେ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ ପାରେ। ଶିବ ନାମ ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗ ତିନି ପ୍ରକାରର: ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟମ, ଅଧମ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ ଓ ପୀଠିକାସମ୍ପନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ତାହାର ଅର୍ଧ ମଧ୍ୟମ, ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ଅଧମ ଲିଙ୍ଗ। ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯିଏ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରେ, ସେ ସହଜରେ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ। ଚାରି ବେଦର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଧର୍ମ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଠାରୁ ଉପରି ନାହିଁ; ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ପୂଜିତ ହୁଏ; ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁକରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାର ନାହିଁ। ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣ, ସିଦ୍ଧ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ନାଗ, ଶେଷ, ଗରୁଡ଼, ପ୍ରଜାପତି, ମନୁ, କିନ୍ନର, ମାନବ—ସମସ୍ତେ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରି ସ୍ୱଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ବା ମିଶ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଯେ କେହି ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଧିକାର ନାରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦମାର୍ଗରେ ପୂଜା କରିବା ଉତ୍ତମ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବେଦମାର୍ଗ ନ ଅନୁମୋଦିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦମାର୍ଗରେ ହିଁ ପୂଜା କରିବେ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଦଧୀଚି, ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ ମନ ଦଗ୍ଧ ଥିଲେ ବେଦ ଆସ୍ଥା କେବଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଆସେ। ଯେଉଁଠି ବେଦ ଅନୁସାରେ ପୂଜା ଛାଡ଼ି, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୀତିରେ କରାଯାଏ, ସେଠି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିର ନିୟମିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଯଜମାନ—ଏହି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜିବା ଦରକାର। ଶର୍ବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ଉଗ୍ର, ଭୀମ, ଈଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ପଶୁପତି—ଏହି ଆଠ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଈଶାନ ଆଦି ଶିବ ଗଣଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ, ଅକ୍ଷତ, ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଈଶାନ, ନନ୍ଦୀ, ଚଣ୍ଡ, ମହାକାଳ, ଭୃଙ୍ଗି, ବୃଷ, ସ୍କନ୍ଦ, କପର୍ଦୀଶ, ସୋମ, ଶୁକ୍ର—ଏହି ଦଶ ଦିଗ୍ଗଜଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ, ସାମ୍ନାରେ ବୀରଭଦ୍ର, ପଛରେ କୀର୍ତ୍ତିମୁଖ—ଏହି ଏଗାର ରୂପକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ କରି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଏବଂ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ପରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନିଅ; ଏହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବ ପୂଜା ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ରାତିରେ ସଦା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଶିବ ପୂଜା ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ କରିବା ଦରକାର। ଶିବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଅଛନ୍ତି ସେଠି ଉତ୍ତରକୁ ନୁହେଁ, ପଶ୍ଚିମକୁ ପଛ ଦେଇ ନୁହେଁ—ଏପରି ଅବସ୍ଥା ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ରେଖା ଭସ୍ମ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ଓ ବିଲ୍ବ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କଦାପି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଭସ୍ମ ଉପଲବ୍ଧ ନଥାଏ, ତେବେ କମ୍ପକ୍ଷେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତିନି ରେଖା (ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର) ଦେଇ ଶିବ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ସମୟରେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଋଷି ପଚାରିଲେ—"ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ ଖାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିଲୁ, ଏହାର ନିଷ୍କର୍ଷ କ’ଣ? ବିଲ୍ବର ମହିମା କଥା ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ।" ଉତ୍ତରରେ ମୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ସନ୍ତୋଷରେ କହିବି; ଶିବ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଶିବଭକ୍ତ ଶୁଚି, ପବିତ୍ର, ନିୟମନିଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥାଏ, ସେ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିପାରେ।" ଏଭଳି ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ମହିମା ଓ ନିୟମ ମହାନ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ।