ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ଏହି ଦେବ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଜନାନ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ କେହି ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ରୁଦ୍ର, ହରି, ହରା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ଲଳାୟିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାର କ୍ଷମତା ଦୟାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏହା ମାନେ ମୁଞ୍ଚରୁ ଅଙ୍କୁର ଓ ଅଙ୍କୁରରୁ ମୁଞ୍ଚ ଯେପରି। ଏହିପରି, ଭଗବାନଙ୍କର ଦୟା ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ଯାଇ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଥିବା ଏକ ବୃହତ୍ ସାଧନା। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଶିବଙ୍କର ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ, କରଣୀୟ ବସ୍ତୁ ଓ ଉପାୟ ଜଣାଯାଏ। ଏପରି, ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ଏହାର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ କ’ଣ? କେମିତି ସାଧକ ଦରକାର? ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସତ୍ୟରେ କହ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତି; ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା; ସାଧକ ହେଉଛି ଯିଏ ଦୟାରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳର ଆଶା ରହିଥାଏ ନାହିଁ। ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରି, ତାହାର ମହାଫଳ ଶିବଙ୍କୁ ଉପହାର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ପାଇଯାଏ, ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅନୁସୃତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ; ଉପାୟ ବିଭିନ୍ନ, ଭଗବାନ ନିଜେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି। ସାରାଁଶରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉପାୟ କହିବି: କାନରେ ଶୁଣିବା, ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ମହାଉପାୟ; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପାୟ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାମନାର ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ଲୋକେ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଥିବା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ହେଲେ କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଠି, ଦୃଶ୍ୟ ନହେଉଥିବା ଜାଣିବା ପାଇଁ କାନରେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶୁଣିବା ପ୍ରଧାନ; ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଶୁଣିଲା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିଥାଏ। ଏହି ସାଧନା ଉଚ୍ଚାରଣ ଠାରୁ ଚିନ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଫଳ ହେଲା ପରେ, ଶିବଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁକ୍ରମରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏପରେ, ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦୁଃଖ ଓ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ସାଧନାର ଦୁଃଖ ସହିବା ଉଚିତ, ପରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ଚିନ୍ତନ, କେମିତି ଶୁଣିବା? କେମିତି ଉଚ୍ଚାରଣ? ଏହି ସତ୍ୟ କହ। ମନର ଶୁଧି, ଯୁକ୍ତିରେ ଆସକ୍ତି, ନାମ, ଗୁଣ, ରୂପ, ଲୀଳାର ବର୍ଣ୍ନନା, ପୂଜା, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାର ଚିନ୍ତନ ଏହି ସାଧନା; ଏହା ଭଗବାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଅସାଧାରଣ ଉପାୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗୀତ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ, କିମ୍ବା ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ମହିମା, ଗୁଣ, ରୂପ, ଲୀଳାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଶଂସା ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ; ଏହା ମଧ୍ୟମ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ କୌଣସି ଉପକରଣ, ଯେଉଁଠି, ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶବ୍ଦମାଳା କାନରେ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣିବା, ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପାୟ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆଗେ ଶୁଣିବା ଆସେ; ପରେ ଜଗତପତିଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏହା ଦୃଢ଼ ହେଲା ପରେ ଚିନ୍ତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଶେଷରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶଂକରଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘଟେ। ଏହି ସାଧନାର ମହିମା ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଏକ ଘଟଣା କଥା କହିଛନ୍ତି; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କହିବି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ଏକ ସମୟ, ମୋ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସ, ପରାଶର ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୁଭ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୃଜ୍ଞାନ୍ତ ସନତ୍କୁମାର ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଲେ। ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ବ୍ୟାସ ଅଜନ୍ମ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ନମସ୍କାର କରି, ଋଷି ବହୁତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ, ଦେବତା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚିତ ଆସନ ଦେଲେ; ସନତ୍କୁମାର ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ଋଷି, ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏଠି, ଶିବଙ୍କ ସାଥିରେ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ?” ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଏହି ପ୍ରସ୍ନରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଲେ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ବେଦମାର୍ଗରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସାଧନା କରୁଛି। “ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ବହୁତ କିଛି ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଗୁରୁ ହୋଇଛି, ତଥାପି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ଏହା ହୁଏ ନାହିଁ ଜାଣିନାହିଁ।” ଏପରି, ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସନତ୍କୁମାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷର ନିଶ୍ଚିତ କାରଣ କହିଲେ। “ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପ୍ରଶଂସା କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା—ଏହି ତିନି ମହାଉପାୟ, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ସାଧନାର ଭାଗ।” “ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ବିମୂଢ ହୋଇଥିଲି; ଅଚଳ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି। ଏବେ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, କୃପାମୟ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଦେବ, ଗଣମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋ ପାଖରେ ଆସିଲେ। ସେ ମୋତେ ସ୍ନେହରେ ମହାମୋକ୍ଷ ଉପାୟ କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପ୍ରଶଂସା କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା; ବେଦରେ ଏହିପରି ଅନୁମୋଦିତ। ଏହି ତିନି ଉପାୟ ଶିବ ନିଜେ ମୋତେ କହିଥିଲେ—‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁନଃପୁନ ଶୁଣିବା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କର।’” ଏପରି, ଖୁସି ହୋଇ, ଦେବ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାତନ ଘଟଣା କଥା କହିଯାଇଛି; ଓ ସୂତ, ତୁମେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ତିନି ଉପାୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ କରିଛ। ଯଦି କେହି ଏହି ତିନି ଉପାୟ—ଶୁଣିବା, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଚିନ୍ତନ—ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେଉଁ କ୍ରିୟାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ?