ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଯେତେବେଳେ ମୁନିମାନେ ସୂତଜୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ ମହାନ ଆନନ୍ଦରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ। ସୂତଜୀ କହିଲେ, “ମୁନିମାନେ! ନିର୍ମଳ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ଶୈବ ପୁରାଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ପୁରାଣିକ ପରମ୍ପରା ଓ ବେଦର ସାରତତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଠି ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ତ୍ରିପୁଟୀ ଗୀତ ସ୍ନେହରେ ଗାଯାଯାଏ, ଯାହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଚିରସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ, ଏଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରାଣ ବେଦର ସାର, ଏହା ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଏବଂ ବହୁ ପୂର୍ବ ଯୁଗରୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି—ମୁନିମାନେ, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।” ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ்ରବୃତ୍ତାନ୍ତରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ଛଅ ଋଷିକୁଳ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ ତର୍କ ହେଲା—“ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହି ନୁହେଁ”—ଏହିପରି ମତଭେଦ ହେଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଯିଏ ଅତିତ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ, ଯାଙ୍କ ପାଖକୁ କଥା ଓ ମନ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ସେ କିଏ?” “ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ କିଏ? ଏହି ଦେବତା, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଦେଖିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ। ରୁଦ୍ର, ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହି ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ କୃପା ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଙ୍କୁରରୁ ବୀଜ ଓ ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। ତେଣୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯାଇ, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କର। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କେବଳ ଶିବଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ବେଦଜ୍ଞାନର ସାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଉପାୟ ଜଣାଯାଏ।” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ କ’ଣ? କିପରି ପ୍ରୟୋଗକାରୀ ଦରକାର? ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପଦର ପ୍ରାପ୍ତି, ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସେବା, ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗକାରୀ ସେଉଁଠି ଯିଏ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଅନିତ୍ୟ ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାହାର ମହତ୍ ଫଳ ନିବେଦନ କଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଚରମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ; ଉପାୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଶିଖାଯାଇଛି। ସାର ଓ ଉପାୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି—କାନରେ ଶୁଣିବା, ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏହା ମୁଖ୍ୟ। ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ବଡ ଉପାୟ ଅଟୁଟ; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପାୟ ଆମ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରମାଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କର, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣରେ ଏକାଗ୍ର ହେଉ। ଲୋକେ ଯାହା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, ତାହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସର୍ବଦା, ଯାହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଶ୍ରବଣ ସର୍ବପ୍ରଥମ; ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଶୁଣିଲାପରେ, ପଣ୍ଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଚିନ୍ତନ କରେ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ପଦେପଦେ ଚିନ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତେବେ ଶିବଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେହିକ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ; ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ପରେ ଶୁଭ ଫଳ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳେ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କିପରି ଚିନ୍ତନ, କିପରି ଶ୍ରବଣ? କିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ? ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—“ମନର ପବିତ୍ରତା, ଯୁକ୍ତିପ୍ରିୟତା ସହିତ ଯେଉଁ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଶିବଙ୍କ ଗୁଣ, ରୂପ, ଲୀଳାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ପୂଜା, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଆଦିରେ ଯେଉଁଠି ଅନୁସୂଚିତ, ଏହି ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ, ଯାହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସାଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗୀତ, ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ନାମ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ମହିମା, ଗୁଣ, ରୂପ, ଲୀଳାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ରସମୟ କରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟମ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପ୍ରକାରେ, କୌଣସି ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା, ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନେକ ଶବ୍ଦ କାନରେ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶୁଣାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନାରୀର ଖେଳା ଆଲିଙ୍ଗନ, ଏହି ଅଟୁଟ ଶ୍ରବଣ, ବିଶ୍ୱରେ ଖ୍ୟାତି। ଅତଏବ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରବଣ ହୁଏ; ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଚିନ୍ତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଶେଷରେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଗୋଟିଏ ଘଟଣା କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ମନୋযোগରେ ଶୁଣ। ଏକ ସମୟରେ, ମୋ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଦେବ, ପରାଶର ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେଠାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଯଥାଯଥିତ ଭାବେ, ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସମାନ, ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ ସନତ୍କୁମାର ଆସିଗଲେ। ବ୍ୟାସଦେବ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଜାଗୃତ ଥିଲେ, ଅଜନ୍ମା ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।