शिवपुराणम्

दर्भाग्नौ वादहेत्काष्ठंशिवमंत्रंसमुच्चरन् सम्यक्संशोध्यवस्त्रेणनवकुंभेनिधापयेत्

किंवा, कुश किंवा इतर योग्य लाकूड शंकराच्या मंत्राचा जप करत अग्नीत जाळावे, आणि मिळालेली राख स्वच्छ कापडाने नीट शुद्ध करून, नवीन भांड्यात ठेवावी.

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवःपूर्वंतथा ऽकरोत्

ते भस्म तेजासाठी गोळा करावे आणि ते पूजेसाठी योग्य मानले जाते; 'भस्म' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे, कारण पूर्वी शंकरानेही असेच केले होते.

यथास्वविषयेराजासारंगृह्णातियत्करम् यथामनुष्याःसस्यादीन्दग्ध्वासारंभजंतिवै

जसा राजा आपल्या राज्यात आपल्याला उपयोगी असलेला सार घ्यतो, किंवा जसे लोक धान्य वगैरे जाळून त्यातील उत्तम भाग घेतात,

यथाहिजाठराग्निश्चभक्ष्यादीन्विविधान्बहून् दग्ध्वासारतरंसारात्स्वदेहंपरिपुष्यति

तसाच, जठरातील अग्नी अनेक प्रकारचे अन्न जाळून त्यातील श्रेष्ठ सार घेऊन स्वतःचे शरीर पोसतो,

तथाप्रपञ्चकर्तापिसशिवःपरमेश्वरः स्वाधिष्ठेयप्रपञ्चस्यदग्ध्वासारंगृहीतवान्

तसाच, या सृष्टीचा कर्ता, परमेश्वर शंकर, आपल्या अधीन असलेल्या जगाचा सार जाळून, तो उत्तम सार घेतो.

दग्ध्वाप्रपञ्चंतद्भस्मस्वात्मन्यारोपयच्छिवः उद्धूलनेनव्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

शंकराने सृष्टी जाळून त्या भस्माचा स्वतःवर लेप केला; भस्म लावण्याच्या निमित्ताने त्याने जगाचा सार स्वतःकडे घेतला.

स्वरत्नंस्थापयामास स्वकीयेहिशरीरके केशमाकाशसारेणवायुसारेणवैमुखम्

त्याने स्वतःचा मौल्यवान सार आपल्या शरीरात ठेवला: केसांना आकाशाचा सार, तोंडाला वाऱ्याचा सार, आणि चेहरा जगाकडे पाठ फिरवलेला.

हृदयंचाग्निसारेणत्वपांसारेणवैकटिम् जानुचावनिसारेणतद्वत्सर्वं तदंगकम्

हृदयात अग्नीचा सार, त्वचेवर पृथ्वीचा सार, गुडघ्यांमध्ये पाण्याचा सार; अशा प्रकारे त्याच्या सर्व अंगांमध्येही.

ब्रह्मविष्ण्वोश्चरुद्राणांसारंचैवत्रिपुंड्रकम् तथातिलकरूपेणललाटान्तेमहेश्वरः

ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र यांचा सार म्हणजे त्रिपुंड; तसेच, महेश्वराने तो आपल्या कपाळावर तिळकाच्या रूपात धारण केला आहे.

भवृद्ध्यासर्वमेतद्धिमन्यतेस्वयमैत्यसौ प्रपञ्चसारसर्वस्वमनेनैववशीकृतम्

तो स्वतः हे सर्व आपलेच विस्तार मानतो; म्हणून, या मार्गाने सृष्टीचा सर्व सार त्याने आपल्या अधीन केला आहे.

तस्मादस्यवशीकर्तानास्तीतिसशिवःस्मृतः यथासर्वमृगाणांचहिंसकोमृगहिंसकः

म्हणूनच, तो सर्वांचा अधिपती म्हणून ओळखला जातो, जसा सर्व प्राण्यांमध्ये सिंह हा प्राण्यांचा अधिपती असतो.

अस्यहिंसामृगोनास्तिततस्मात्सिंह इतीरितः शं नित्यंसुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः

कारण असा एकही प्राणी नाही जो त्याला घाबरत नाही, म्हणून त्याला 'सिंह' असे म्हणतात; 'श' म्हणजे नेहमी सुख आणि आनंद, आणि 'म' म्हणजे पुरुष.

वकारः शक्तिरमृतंमेलनंशिव उच्यते तस्मादेवंस्वमात्मानं शिवंकृत्वार्चयेच्छिवम्

'व' म्हणजे शक्ती, अमृत आणि एकत्र येणे; म्हणून, आपले स्वतःचे रूप शंकरासारखे करून त्याची पूजा करावी.

तस्मादुद्धूलनंपूर्वं त्रिपुंड्रंधारयेत्परम् पूजाकालेहिसजलंशुद्ध्यर्थंनिर्जलंभवेत्

म्हणून, भस्म लावण्यापूर्वी त्रिपुंड उत्तम प्रकारे धारण करावा; पूजेच्या वेळी शुद्धतेसाठी पाण्यासह किंवा पाणी न घेता तो लावावा.

दिवावा यदिवारात्रौनारीवाथनरोपिवा पूजार्थंसजलंभस्मत्रिपुंड्रेणैवधारयेत्

दिवसा असो वा रात्री, स्त्री असो वा पुरुष, पूजेसाठी भस्माचा त्रिपुंड पाण्यासह धारण करावा.

त्रिपुंड्रंसजलंभस्मधृत्वापूजांकरोतियः शिवपूजांफलंसांगंतस्यैवहिसुनिश्चितम्

जो कोणी पाण्यासह भस्माचा त्रिपुंड लावून पूजा करतो, त्याला शंकरपूजेचे सर्व फल निश्चितपणे मिळते.

भस्मवैशिवमंत्रेणधृत्वाह्यत्याश्रमीभवेत् शिवाश्रमीतिसंप्रोक्तः शिवैकपरमोयतः

शंकराच्या मंत्राने भस्म धारण केल्यावर तो खरा संन्यासी होतो; तो शंकराचा अनुयायी म्हणून ओळखला जातो, कारण तो फक्त शंकरालाच समर्पित असतो.

शिवव्रतैकनिष्ठस्यनाशौचंनचसूतकम् ललाटे ऽग्रेसितंभस्मतिलकंधारयेन्मृदा

शिवव्रताला पूर्णपणे समर्पित असलेल्या व्यक्तीला अपवित्रता किंवा जन्मानंतरची शुद्धी पाळावी लागत नाही; त्याने मातीने ललाटावर भस्माचा टिळा लावावा.

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्यलक्षणम् गुणान्रुंध इति प्रोक्तोगुरुशब्दस्यविग्रहः

हा भस्माचा टिळा स्वतःच्या हाताने किंवा गुरूच्या हाताने लावला तरी चालतो; हेच शिवभक्ताचे लक्षण आहे. हा गुणांना आवर घालतो, आणि 'गुरू' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे.

सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधेव्यपोहति गुणातीतः परशिवोगुरुरूपंसमाश्रितः

तो रजोगुण वगैरे विकार दूर करतो; गुणांच्या पलीकडे असणारा परमशिव गुरूच्या रूपात वावरतो.

गुणत्रयंव्यपोह्याग्रेशिवंबोधयतीतिसः विश्वस्तानांतुशिष्याणांगुरुरित्यभिधीयते

तीनही गुण दूर करून, तो प्रथम शिवज्ञान जागृत करतो; म्हणून विश्वास ठेवणाऱ्या शिष्यांसाठी त्याला 'गुरू' असे म्हणतात.

तस्माद्गुरुशरीरंतुगुरुलिंगंभवेद्बुधः गुरुलिंगस्यपूजातुगुरुशुश्रूषणं भवेत्

म्हणून ज्ञानी लोक गुरूचे शरीर हेच गुरूचे लिंग मानतात; गुरूची सेवा करणे म्हणजे गुरूच्या लिंगाची पूजा करणे होय.

श्रुतंकरोतिशुश्रूषाकायेनमनसागिरा उक्तं यद्गुरुणापूर्वं शक्यंवा ऽशक्यमेववा

शिष्याने शरीर, मन आणि वाणीने, गुरूने पूर्वी सांगितलेले शक्य असो वा अशक्य, ऐकावे आणि सेवा करावी.

करोत्येवहिपूतात्माप्राणैरपिधनैरपि तस्माद्वैशासनेयोग्यः शिष्य इत्यभिधीयते

शुद्ध मनाचा शिष्य हे सर्व कार्य प्राण आणि धन वापरूनही पूर्ण करतो; म्हणूनच तो दीक्षेसाठी योग्य शिष्य मानला जातो.

शरीराद्यर्थकंसर्वंगुरोर्दत्त्वासुशिष्यकः अग्रपाकंनिवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया

शरीरापासून सुरू होणारी सर्व वस्त्रे गुरूला अर्पण करून, उत्तम शिष्य प्रथम भाग अर्पण करून गुरूच्या परवानगीने जेवू शकतो.

शिष्यःपुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रंकर्णयोनौनिषिच्यवै

शिष्याला नेहमी 'पुत्र' असे म्हणतात, कारण तो शिष्यत्वाच्या नात्याने जोडलेला असतो; जिभ, लिंग, मंत्र, वीर्य, कान आणि गर्भ यांची दीक्षा दिली जाते.

जातःपुत्रोमंत्रपुत्रःपितरंपूजयेद्गुरुम् निमज्जयतिपुत्रंवैसंसारेजनकःपिता

मंत्राने जन्मलेला पुत्र गुरूला पित्याप्रमाणे पूजावा; कारण जन्मदाते पिता पुत्राला संसारात बुडवतो.

संतारयतिसंसाराद्गुरुर्वैबोधकः पिता उभयोरंतरंज्ञात्वापितरंगुरुमर्चयेत्

गुरू जागृती देणारा असल्याने शिष्याला संसारातून पार नेतो; या दोघांमधील फरक ओळखून, गुरूला पित्याप्रमाणे पूजावे.

अंगशुश्रूषयाचापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् पादादिकेशपर्यंतंलिंगान्यंगानियद्गुरोः

स्वतः मिळवलेल्या धनादिकांनी, गुरूच्या पायापासून केसांपर्यंत सर्व अंगांची सेवा करावी.