शिवपुराणम्

पूजांतेस्थापयेल्लिंगंसंपुटेषुपृथग्गृहे करपूजानिवृत्तानांस्वभोज्यंतुनिवेदयेत्

पूजा झाल्यावर लिंग संपूटात किंवा वेगळ्या घरात ठेवावे. निवृत्त असणाऱ्यांनी स्वतःचेच अन्न नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे.

निवृत्तानांपरंसूक्ष्मलिंगमेवविशिष्यते विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिंचनिवेदयेत्

निवृत्त असणाऱ्यांसाठी सूक्ष्म लिंग विशेष मानले आहे. त्यांनी विभूतीने पूजा करावी आणि विभूतीच अर्पण करावी.

पूजांकृत्वाथतल्लिंगंशिरसाधारयेत्सदा विभूतिस्त्रिविधाप्रोक्तालोकवेदशिवाग्निभिः

पूजा केल्यावर ते लिंग नेहमी डोक्यावर ठेवावे. विभूती ही तीन प्रकारची सांगितली आहे—सांसारिक, वैदिक आणि शिवाग्नीची.

लोकाग्निजमथो भस्मद्रव्यशुद्ध्यर्थमावहेत् मृद्दारुलोहरूपाणांधान्यानांचतथैवच

सांसारिक अग्नीतून तयार झालेली राख पदार्थांची शुद्धता करण्यासाठी वापरतात—माती, लाकूड, धातू, धान्य यांसाठी.

तिलादीनां च द्रव्याणांवस्त्रादीनांतथैव च तथापर्युषितानांचभस्मनाशिद्धिरिष्यते

तीळ व इतर द्रव्ये, वस्त्र वगैरे, तसेच शिळे पदार्थ यांची राखेने शुद्धी करावी, असे मानले जाते.

श्वादिभिर्दूषितानांचभस्मनाशुद्धिरिष्यते सजलंनिर्जलंभस्म यथायोग्यं तु योजयेत्

कुत्रा वगैरेने अपवित्र झालेल्या वस्तूंची राखेने शुद्धी करावी. पाण्यासह किंवा पाणी न घालता, योग्यतेनुसार राख लावावी.

वेदाग्निजंतथाभस्मतत्कर्मांतेषु धारयेत् मंत्रेणक्रिययाजन्यंकर्माग्नौ भस्मरूपधृक्

वैदिक अग्नीतून मिळालेली राख कर्माच्या शेवटी धारण करावी. मंत्र व विधीने तयार झालेली राख कर्माग्नीतील असावी.

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् अघोरेणात्मंत्रेण बिल्वकाष्ठंप्रदाहयेत्

ती राख धारण केल्याने कर्म स्वतःमध्ये स्थिर होते. अघोर मंत्राने बेलाच्या लाकडाला जाळावे.

शिवाग्निरितिसंप्रोक्तस्तेनदग्धंशिवाग्निजम् कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा

त्याला शिवाग्नी असे म्हणतात; त्यातून जळलेली राख म्हणजे शिवाग्नीची राख. आधी कपिला गायीचे शेण किंवा फक्त गायीचे शेण वापरावे.

शम्यस्वत्थपलाशान्वावटारम्वधबिल्वकान् शिवाग्निनादहेच्छुद्धंतद्वैभस्म शिवाग्निजम्

शमी, अश्वत्थ, पळस, औदुंबर, वड, बेल आणि अशा इतर झाडांच्या लाकडाचा शंकराच्या पवित्र अग्नीत शुद्ध करून जाळून तयार झालेली राख, हीच खरं तर 'भस्म' म्हणून ओळखली जाते. ही राख शंकराच्या अग्नीतून उत्पन्न झालेली असते.

दर्भाग्नौ वादहेत्काष्ठंशिवमंत्रंसमुच्चरन् सम्यक्संशोध्यवस्त्रेणनवकुंभेनिधापयेत्

किंवा, कुश किंवा इतर योग्य लाकूड शंकराच्या मंत्राचा जप करत अग्नीत जाळावे, आणि मिळालेली राख स्वच्छ कापडाने नीट शुद्ध करून, नवीन भांड्यात ठेवावी.

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवःपूर्वंतथा ऽकरोत्

ते भस्म तेजासाठी गोळा करावे आणि ते पूजेसाठी योग्य मानले जाते; 'भस्म' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे, कारण पूर्वी शंकरानेही असेच केले होते.

यथास्वविषयेराजासारंगृह्णातियत्करम् यथामनुष्याःसस्यादीन्दग्ध्वासारंभजंतिवै

जसा राजा आपल्या राज्यात आपल्याला उपयोगी असलेला सार घ्यतो, किंवा जसे लोक धान्य वगैरे जाळून त्यातील उत्तम भाग घेतात,

यथाहिजाठराग्निश्चभक्ष्यादीन्विविधान्बहून् दग्ध्वासारतरंसारात्स्वदेहंपरिपुष्यति

तसाच, जठरातील अग्नी अनेक प्रकारचे अन्न जाळून त्यातील श्रेष्ठ सार घेऊन स्वतःचे शरीर पोसतो,

तथाप्रपञ्चकर्तापिसशिवःपरमेश्वरः स्वाधिष्ठेयप्रपञ्चस्यदग्ध्वासारंगृहीतवान्

तसाच, या सृष्टीचा कर्ता, परमेश्वर शंकर, आपल्या अधीन असलेल्या जगाचा सार जाळून, तो उत्तम सार घेतो.

दग्ध्वाप्रपञ्चंतद्भस्मस्वात्मन्यारोपयच्छिवः उद्धूलनेनव्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

शंकराने सृष्टी जाळून त्या भस्माचा स्वतःवर लेप केला; भस्म लावण्याच्या निमित्ताने त्याने जगाचा सार स्वतःकडे घेतला.

स्वरत्नंस्थापयामास स्वकीयेहिशरीरके केशमाकाशसारेणवायुसारेणवैमुखम्

त्याने स्वतःचा मौल्यवान सार आपल्या शरीरात ठेवला: केसांना आकाशाचा सार, तोंडाला वाऱ्याचा सार, आणि चेहरा जगाकडे पाठ फिरवलेला.

हृदयंचाग्निसारेणत्वपांसारेणवैकटिम् जानुचावनिसारेणतद्वत्सर्वं तदंगकम्

हृदयात अग्नीचा सार, त्वचेवर पृथ्वीचा सार, गुडघ्यांमध्ये पाण्याचा सार; अशा प्रकारे त्याच्या सर्व अंगांमध्येही.

ब्रह्मविष्ण्वोश्चरुद्राणांसारंचैवत्रिपुंड्रकम् तथातिलकरूपेणललाटान्तेमहेश्वरः

ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र यांचा सार म्हणजे त्रिपुंड; तसेच, महेश्वराने तो आपल्या कपाळावर तिळकाच्या रूपात धारण केला आहे.

भवृद्ध्यासर्वमेतद्धिमन्यतेस्वयमैत्यसौ प्रपञ्चसारसर्वस्वमनेनैववशीकृतम्

तो स्वतः हे सर्व आपलेच विस्तार मानतो; म्हणून, या मार्गाने सृष्टीचा सर्व सार त्याने आपल्या अधीन केला आहे.

तस्मादस्यवशीकर्तानास्तीतिसशिवःस्मृतः यथासर्वमृगाणांचहिंसकोमृगहिंसकः

म्हणूनच, तो सर्वांचा अधिपती म्हणून ओळखला जातो, जसा सर्व प्राण्यांमध्ये सिंह हा प्राण्यांचा अधिपती असतो.

अस्यहिंसामृगोनास्तिततस्मात्सिंह इतीरितः शं नित्यंसुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः

कारण असा एकही प्राणी नाही जो त्याला घाबरत नाही, म्हणून त्याला 'सिंह' असे म्हणतात; 'श' म्हणजे नेहमी सुख आणि आनंद, आणि 'म' म्हणजे पुरुष.

वकारः शक्तिरमृतंमेलनंशिव उच्यते तस्मादेवंस्वमात्मानं शिवंकृत्वार्चयेच्छिवम्

'व' म्हणजे शक्ती, अमृत आणि एकत्र येणे; म्हणून, आपले स्वतःचे रूप शंकरासारखे करून त्याची पूजा करावी.

तस्मादुद्धूलनंपूर्वं त्रिपुंड्रंधारयेत्परम् पूजाकालेहिसजलंशुद्ध्यर्थंनिर्जलंभवेत्

म्हणून, भस्म लावण्यापूर्वी त्रिपुंड उत्तम प्रकारे धारण करावा; पूजेच्या वेळी शुद्धतेसाठी पाण्यासह किंवा पाणी न घेता तो लावावा.

दिवावा यदिवारात्रौनारीवाथनरोपिवा पूजार्थंसजलंभस्मत्रिपुंड्रेणैवधारयेत्

दिवसा असो वा रात्री, स्त्री असो वा पुरुष, पूजेसाठी भस्माचा त्रिपुंड पाण्यासह धारण करावा.

त्रिपुंड्रंसजलंभस्मधृत्वापूजांकरोतियः शिवपूजांफलंसांगंतस्यैवहिसुनिश्चितम्

जो कोणी पाण्यासह भस्माचा त्रिपुंड लावून पूजा करतो, त्याला शंकरपूजेचे सर्व फल निश्चितपणे मिळते.

भस्मवैशिवमंत्रेणधृत्वाह्यत्याश्रमीभवेत् शिवाश्रमीतिसंप्रोक्तः शिवैकपरमोयतः

शंकराच्या मंत्राने भस्म धारण केल्यावर तो खरा संन्यासी होतो; तो शंकराचा अनुयायी म्हणून ओळखला जातो, कारण तो फक्त शंकरालाच समर्पित असतो.

शिवव्रतैकनिष्ठस्यनाशौचंनचसूतकम् ललाटे ऽग्रेसितंभस्मतिलकंधारयेन्मृदा

शिवव्रताला पूर्णपणे समर्पित असलेल्या व्यक्तीला अपवित्रता किंवा जन्मानंतरची शुद्धी पाळावी लागत नाही; त्याने मातीने ललाटावर भस्माचा टिळा लावावा.

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्यलक्षणम् गुणान्रुंध इति प्रोक्तोगुरुशब्दस्यविग्रहः

हा भस्माचा टिळा स्वतःच्या हाताने किंवा गुरूच्या हाताने लावला तरी चालतो; हेच शिवभक्ताचे लक्षण आहे. हा गुणांना आवर घालतो, आणि 'गुरू' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे.