शिवपुराणम्

पर्वतंपौरुषं प्रोक्तंभूतलं प्राकृतं विदुः वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः

पर्वत पुरुष लिंग मानले जाते, तर भूमी नैसर्गिक समजली जाते; झाडे वगैरे पुरुष लिंग, तर झुडपे वगैरे नैसर्गिक समजली जातात.

षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्

षष्टिका हा नैसर्गिक समजावा, शाली, गहू आणि पौरुष हेही तसेच. पौरुष हे दैवी असून, यातून अणिमा वगैरे आठ सिद्धी मिळतात, हे जाणावे.

सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते

सज्जन स्त्रिया, धन व इतर विषय हे नैसर्गिक मानले जातात, असे श्रद्धावान लोक सांगतात. चल लिंगांमध्ये प्रथम रस लिंगाचे वर्णन केले जाते.

रसलिंगंब्राह्मणानांसर्वाभीष्टप्रदंभवेत् बाणलिंगंक्षत्रियाणां महाराज्यप्रदंशुभम्

रस लिंग ब्राह्मणांना सर्व इच्छित फळे देणारे असते. बाण लिंग क्षत्रियांना मोठे राज्य आणि शुभता देणारे आहे.

स्वर्णलिंगं तु वैश्यानांमहाधनपतित्वदम् शिलालिंगंतुशूद्राणांमहाशुद्धिकरंशुभम्

सुवर्ण लिंग वैश्यांसाठी असून, ते मोठे धन व मालकी मिळवून देते. दगडाचे लिंग शूद्रांसाठी असून, ते अत्यंत शुद्ध करणारे आणि शुभ आहे.

स्फाटिकंबाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् स्वीयाभावे ऽन्यदीयंतुपूजायांननिषिद्ध्यते

स्फटिक आणि बाण लिंग सर्वांना सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे. आपले स्वतःचे नसल्यास, दुसऱ्याचे लिंग पूजेसाठी वापरावे, त्यास मनाई नाही.

स्त्रीणांतुपार्थिवंलिंगंसभत्ःणांविशेषतः विधवानांप्रवृत्तानांस्फाटिकं परिकीर्तितम्

स्त्रियांसाठी पृथ्वीचे लिंग विशेष सांगितले आहे, आणि विधवा, जी व्यवहारात असते, तिला स्फटिक लिंग श्रेष्ठ मानले आहे.

विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते बाल्येवायौवनेवापिवार्धकेवापिसुव्रताः

विधवा जर व्यवहारातून निवृत्त असेल, तर तिच्यासाठी रस लिंग श्रेष्ठ आहे. बालपण, तारुण्य किंवा वार्धक्य असो, सदाचारिणींसाठी हेच सांगितले आहे.

शुद्धस्फटिकलिंगंतुस्त्रीणांतत्सर्वभोगदम् प्रवृत्तानांपीठपूजासर्वाभीष्टप्रदा भुवि

शुद्ध स्फटिक लिंग स्त्रियांना सर्व भोग मिळवून देते. जी व्यवहारात आहेत, त्यांना पिंडीवर पूजा केल्यास सर्व इच्छित फळे मिळतात.

पात्रेणैवप्रवृत्तस्तुसर्वपूजांसमाचरेत् अभिषेकांतेनैवेद्यंशाल्यन्नेनसमाचरेत्

व्यवहार करणाऱ्याने सर्व पूजा पात्रातच करावी. अभिषेक व नैवेद्य शाल्यन्नाने करावे.

पूजांतेस्थापयेल्लिंगंसंपुटेषुपृथग्गृहे करपूजानिवृत्तानांस्वभोज्यंतुनिवेदयेत्

पूजा झाल्यावर लिंग संपूटात किंवा वेगळ्या घरात ठेवावे. निवृत्त असणाऱ्यांनी स्वतःचेच अन्न नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे.

निवृत्तानांपरंसूक्ष्मलिंगमेवविशिष्यते विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिंचनिवेदयेत्

निवृत्त असणाऱ्यांसाठी सूक्ष्म लिंग विशेष मानले आहे. त्यांनी विभूतीने पूजा करावी आणि विभूतीच अर्पण करावी.

पूजांकृत्वाथतल्लिंगंशिरसाधारयेत्सदा विभूतिस्त्रिविधाप्रोक्तालोकवेदशिवाग्निभिः

पूजा केल्यावर ते लिंग नेहमी डोक्यावर ठेवावे. विभूती ही तीन प्रकारची सांगितली आहे—सांसारिक, वैदिक आणि शिवाग्नीची.

लोकाग्निजमथो भस्मद्रव्यशुद्ध्यर्थमावहेत् मृद्दारुलोहरूपाणांधान्यानांचतथैवच

सांसारिक अग्नीतून तयार झालेली राख पदार्थांची शुद्धता करण्यासाठी वापरतात—माती, लाकूड, धातू, धान्य यांसाठी.

तिलादीनां च द्रव्याणांवस्त्रादीनांतथैव च तथापर्युषितानांचभस्मनाशिद्धिरिष्यते

तीळ व इतर द्रव्ये, वस्त्र वगैरे, तसेच शिळे पदार्थ यांची राखेने शुद्धी करावी, असे मानले जाते.

श्वादिभिर्दूषितानांचभस्मनाशुद्धिरिष्यते सजलंनिर्जलंभस्म यथायोग्यं तु योजयेत्

कुत्रा वगैरेने अपवित्र झालेल्या वस्तूंची राखेने शुद्धी करावी. पाण्यासह किंवा पाणी न घालता, योग्यतेनुसार राख लावावी.

वेदाग्निजंतथाभस्मतत्कर्मांतेषु धारयेत् मंत्रेणक्रिययाजन्यंकर्माग्नौ भस्मरूपधृक्

वैदिक अग्नीतून मिळालेली राख कर्माच्या शेवटी धारण करावी. मंत्र व विधीने तयार झालेली राख कर्माग्नीतील असावी.

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् अघोरेणात्मंत्रेण बिल्वकाष्ठंप्रदाहयेत्

ती राख धारण केल्याने कर्म स्वतःमध्ये स्थिर होते. अघोर मंत्राने बेलाच्या लाकडाला जाळावे.

शिवाग्निरितिसंप्रोक्तस्तेनदग्धंशिवाग्निजम् कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा

त्याला शिवाग्नी असे म्हणतात; त्यातून जळलेली राख म्हणजे शिवाग्नीची राख. आधी कपिला गायीचे शेण किंवा फक्त गायीचे शेण वापरावे.

शम्यस्वत्थपलाशान्वावटारम्वधबिल्वकान् शिवाग्निनादहेच्छुद्धंतद्वैभस्म शिवाग्निजम्

शमी, अश्वत्थ, पळस, औदुंबर, वड, बेल आणि अशा इतर झाडांच्या लाकडाचा शंकराच्या पवित्र अग्नीत शुद्ध करून जाळून तयार झालेली राख, हीच खरं तर 'भस्म' म्हणून ओळखली जाते. ही राख शंकराच्या अग्नीतून उत्पन्न झालेली असते.

दर्भाग्नौ वादहेत्काष्ठंशिवमंत्रंसमुच्चरन् सम्यक्संशोध्यवस्त्रेणनवकुंभेनिधापयेत्

किंवा, कुश किंवा इतर योग्य लाकूड शंकराच्या मंत्राचा जप करत अग्नीत जाळावे, आणि मिळालेली राख स्वच्छ कापडाने नीट शुद्ध करून, नवीन भांड्यात ठेवावी.

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवःपूर्वंतथा ऽकरोत्

ते भस्म तेजासाठी गोळा करावे आणि ते पूजेसाठी योग्य मानले जाते; 'भस्म' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे, कारण पूर्वी शंकरानेही असेच केले होते.

यथास्वविषयेराजासारंगृह्णातियत्करम् यथामनुष्याःसस्यादीन्दग्ध्वासारंभजंतिवै

जसा राजा आपल्या राज्यात आपल्याला उपयोगी असलेला सार घ्यतो, किंवा जसे लोक धान्य वगैरे जाळून त्यातील उत्तम भाग घेतात,

यथाहिजाठराग्निश्चभक्ष्यादीन्विविधान्बहून् दग्ध्वासारतरंसारात्स्वदेहंपरिपुष्यति

तसाच, जठरातील अग्नी अनेक प्रकारचे अन्न जाळून त्यातील श्रेष्ठ सार घेऊन स्वतःचे शरीर पोसतो,

तथाप्रपञ्चकर्तापिसशिवःपरमेश्वरः स्वाधिष्ठेयप्रपञ्चस्यदग्ध्वासारंगृहीतवान्

तसाच, या सृष्टीचा कर्ता, परमेश्वर शंकर, आपल्या अधीन असलेल्या जगाचा सार जाळून, तो उत्तम सार घेतो.

दग्ध्वाप्रपञ्चंतद्भस्मस्वात्मन्यारोपयच्छिवः उद्धूलनेनव्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

शंकराने सृष्टी जाळून त्या भस्माचा स्वतःवर लेप केला; भस्म लावण्याच्या निमित्ताने त्याने जगाचा सार स्वतःकडे घेतला.

स्वरत्नंस्थापयामास स्वकीयेहिशरीरके केशमाकाशसारेणवायुसारेणवैमुखम्

त्याने स्वतःचा मौल्यवान सार आपल्या शरीरात ठेवला: केसांना आकाशाचा सार, तोंडाला वाऱ्याचा सार, आणि चेहरा जगाकडे पाठ फिरवलेला.

हृदयंचाग्निसारेणत्वपांसारेणवैकटिम् जानुचावनिसारेणतद्वत्सर्वं तदंगकम्

हृदयात अग्नीचा सार, त्वचेवर पृथ्वीचा सार, गुडघ्यांमध्ये पाण्याचा सार; अशा प्रकारे त्याच्या सर्व अंगांमध्येही.

ब्रह्मविष्ण्वोश्चरुद्राणांसारंचैवत्रिपुंड्रकम् तथातिलकरूपेणललाटान्तेमहेश्वरः

ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र यांचा सार म्हणजे त्रिपुंड; तसेच, महेश्वराने तो आपल्या कपाळावर तिळकाच्या रूपात धारण केला आहे.