शिवपुराणम्

शिवज्ञानिषुलक्षेषु ध्यानयुक्तो विशिष्यते ध्यानयुक्तेषु कोटिभ्यः समाधिस्थो विशिष्यते

हजारो शिवज्ञानींपैकी ध्यान करणारा श्रेष्ठ असतो; कोट्यवधी ध्यान करणाऱ्यांमध्ये समाधीस्थित असलेला सर्वांत श्रेष्ठ असतो.

उत्तरोत्तर वै शिष्ट्यात्पूजायामुत्तरोत्तरम् फलंवैशिष्ट्यरूपञ्चदुर्विज्ञेयंमनीषिभिः

पूजेत प्रत्येक पुढची पायरी मागीलपेक्षा श्रेष्ठ असते; त्या विशेष फळाचे स्वरूप ज्ञानी लोकांनाही समजणे कठीण आहे.

तस्माद्वैशिवभक्तस्यमहिमानंवेत्तिकोनरः शिवशक्त्योः पूजनं च शिवभक्तस्य पूजनम्

म्हणून, शिवभक्ताचा खरा महिमा कोण जाणू शकतो? शिव आणि शक्तीची पूजा, तसेच शिवभक्तांचा सन्मान—

कुरुतेयोनरोभक्त्यासशिवः शिवमेधते य इमं पठते ऽध्यायमर्थवद्वेदसंमतम्

जो कोणी हे भक्तीने करतो, तो शिवाशी एकरूप होतो; आणि जो हा अर्थपूर्ण, वेदांनी मान्य केलेला उपदेश वाचतो आणि मनन करतो—

शिवज्ञानीभवेद्विप्रःशिवेन सहमोदते श्रावयेच्छिवभक्तांश्चविशेषज्ञो मनीश्वराः

तो ब्राह्मण शिवज्ञानी होतो, शिवासोबत आनंद अनुभवतो, आणि विशेष विद्वान व बुद्धिमान म्हणून शिवभक्तांना हे शिकवावे.

शिवप्रसादशिद्धिः स्याच्छिवस्यकृपया बुधाः

शिवाची कृपा मिळणे, हे फक्त शिवाच्या दयेनेच साध्य होते, हे ज्ञानीहो.

बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम बंधमोक्षंतथोपायंवक्ष्ये ऽहंशृणुतादरात्

सर्वार्थ जाणणाऱ्या, तू मला बंधन आणि मुक्तीचे खरे स्वरूप सांग. आता मी तुला बंधन, मुक्ती आणि त्याचे उपाय सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

प्रकृत्याद्यष्टबंधेनबद्धोजीवः स उच्यते प्रकृत्याद्यष्टबंधेननिर्मुक्तोमुक्त उच्यते

जीव प्रकृतीपासून सुरू होणाऱ्या आठ बंधनांनी बांधला गेला असेल, तर त्याला बांधलेला म्हणतात; आणि त्याच आठ बंधनांपासून मुक्त झाल्यास, त्याला मुक्त म्हणतात.

प्रकृत्यादिवशीकारोमोक्ष इत्युच्यतेस्वतः बद्धजीवस्तुनिर्मुक्तोमुक्तजीवः स कथ्यते

प्रकृती आणि इतरांच्या अधीन असणे म्हणजे बंधन; त्यापासून मुक्त असणे म्हणजेच मुक्ती. जो जीव बांधला आहे तो बांधलेला, आणि जो मुक्त आहे तो मुक्त जीव म्हणतात.

प्रकृत्यग्रेततोबुद्धिरहंकारोगुणात्मकः पञ्चतन्मात्रमित्येतेप्रकृत्याद्यष्टकंविदुः

प्रकृती, बुद्धी, गुणांनी युक्त अहंकार आणि पाच सूक्ष्म तत्त्वे—हे प्रकृतीपासून सुरू होणारे आठ मानले जातात.

प्रकृट्याद्यष्टजोदेहोदेहजंकर्म उच्यते पुनश्चकर्मजोदेहोजन्मकर्मपुनःपुनः

प्रकृतीपासून निर्माण झालेला देह, तो कर्मामुळे मिळतो असे म्हणतात; पुन्हा, कर्मामुळे मिळालेला देह जन्म आणि कर्माची पुनरावृत्ती घडवतो.

शरीरंत्रिविधंज्ञेयंस्थूलंसूक्ष्मंचकारणम् स्थूलंव्यापारदंप्रोक्तंसूक्ष्ममिंद्रियभोगदम्

देह तीन प्रकारचे असतात—स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण. स्थूल देहाने कृती होते, तर सूक्ष्म देहाने इंद्रियांचा आनंद मिळतो.

कारणंत्वात्मभोगार्थंजीवकर्मानुरूपतः सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते

कारण देह हा जीवाच्या भोगासाठी असतो, आणि तो जीवाच्या कर्मानुसार मिळतो. पुण्य आणि पाप कर्मांमुळे सुख-दुःख भोगावे लागते.

तस्माद्धिकर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा

म्हणून, कर्माच्या दोरीने जीव पुन्हा पुन्हा बांधला जातो आणि या तीन देहांच्या कर्मांमुळे तो नेहमी चक्रासारखा फिरत राहतो.

चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः

या चक्राच्या फिरण्याचा अंत करण्यासाठी, चक्र निर्माण करणाऱ्या परमेश्वराची उपासना करावी; प्रकृतीपासून सुरू होणारे हे महाचक्र, आणि त्यापलीकडे असलेला शिव, हाच खरा आहे.

चक्रकर्तामहेशो हि प्रकृतेः परतोयतः पिबतिवाथवमतिजीवन्बालोजलंयथा

चक्राचा निर्माता असलेला महादेव हा निसर्गापलीकडे आहे; जसा एखादा लहान मुलगा जाणून किंवा न जाणून पाणी पितो, तसाच तोही करतो.

शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति सर्वंवशीकृतंयस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः

शिव निसर्ग वगैरे सर्वांना वश करून सर्वांवर राज्य करतो; सर्व काही त्याच्या अधीन असल्यामुळे त्याला 'शिव' असे म्हणतात. खरोखर, शिवच सर्वज्ञ, पूर्ण आणि इच्छारहित आहे.

सर्वज्ञतातृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः अनंतशक्तिश्चमहेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः

सर्वज्ञता, तृप्ती, आदिरहित ज्ञान, शाश्वत स्वातंत्र्य, कधीही न संपणारी शक्ती आणि अनंत सामर्थ्य—या सर्व गोष्टी महेश्वराच्या मनाच्या सामर्थ्यात येतात, असे वेद सांगतात.

अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशंभवेत् शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेवप्रपूजयतेत्

म्हणून शिवाच्या कृपेने निसर्गाच्या अधीनतेतून मुक्त होता येते; शिवाची कृपा मिळवण्यासाठी फक्त शिवाचीच भक्ती करावी.

निःस्पृहस्य च पूर्णस्यतस्य पूजाकथं भवेत् शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्

जो इच्छारहित आणि पूर्ण आहे, त्याची पूजा कशी करावी? पण शिवाच्या हेतूने केलेले कर्म त्याची कृपा मिळवून देतात.

लिंगेबेरेभक्तजनेशिवमुद्दिश्यपूजयेत् कायेनमनसावाचाधनेनापिप्रपूजयेत्

लिंग किंवा इतर रूपात भक्तीभावाने, शरीर, मन, वाणी आणि संपत्तीनेही शिवाची पूजा करावी.

पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः प्रसादंकुरुतेसत्यंपूजकस्यविशेषतः

पूजेने परमेश्वर शिव, जो निसर्गापलीकडे आहे, तो खरोखर कृपा करतो—विशेषतः भक्तावर.

शिवप्रसादात्कर्माद्यंक्रमेणस्ववशंभवेत् कर्मारभ्यप्रकृत्यंतंयदासर्वं वशंभवेत्

शिवाच्या कृपेने कर्म वगैरे सर्व गोष्टी क्रमाने आपल्या अधीन येतात; कर्मापासून निसर्गापर्यंत सर्व काही जेव्हा वश होते, तेव्हा सर्व काही आपल्या नियंत्रणात येते.

तदामुक्त इतिप्रोक्तःस्वात्मारामोविराजते प्रसादात्परमेशस्यकर्म देहोयदावशः

तेव्हा त्याला 'मुक्त' असे म्हणतात, तो स्वतःतच आनंद मानतो; परमेश्वराच्या कृपेने जेव्हा शरीर आणि कर्म आपल्या अधीन येतात, तेव्हा तो तेजस्वी होतो.

तदावैशिवलोकेतुवासःसालोक्यमुच्यते सामीप्यंयातिसांबस्यतन्मात्रेचवशंगते

तेव्हा शिवाच्या लोकात वास करणे म्हणजे 'सालोक्य' म्हणतात; शंभूच्या जवळ जाणे म्हणजे 'सामीप्य', आणि फक्त त्याच्या अधीन राहणे म्हणजे त्याच्या अवस्थेत पोहोचणे.

तदातुशिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः महाप्रसादलाभेचबुद्धिश्चापिवशाभवेत्

तेव्हा शस्त्र वगैरे क्रियांनी शिवासोबत एकरूपता (सायुज्य) मिळते; मोठ्या कृपेने बुद्धीही आपल्या अधीन येते.

बुद्धिस्तुकार्यंप्रकृतेस्तत्सृष्टिरितिकथ्यते पुनर्महाप्रसादेनप्रकृतिर्वशमेष्यति

बुद्धी ही कर्माची कारणीभूत असून ती निसर्गाची निर्मिती आहे असं सांगितलं जातं; पण मोठ्या कृपेने निसर्गही आपल्या अधीन येतो.

शिवस्यमानसैश्वर्यंतदा ऽयत्नंभविष्यति सार्वज्ञाद्यंशिवैश्वर्यंलब्ध्वास्वात्मनि राजते

तेव्हा शिवाचे मनाचे ऐश्वर्य सहजपणे मिळते; शिवाची सर्वज्ञता आणि इतर सामर्थ्य मिळवून, तो स्वतःतच तेजस्वी होतो.

तत्सायुज्यमितिप्राहुर्वेदागमपरायणाः एवंक्रमेणमुक्तिःस्याल्लिंगादौपूजयास्वतः

हीच एकरूपता (सायुज्य) असे वेद आणि आगम मानणारे सांगतात; अशा प्रकारे क्रमाने मुक्ती मिळते, लिंगापासून सुरू होणाऱ्या पूजेने.