शिवपुराणम्

तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

त्या खाली शक्तिचे लोक आहेत, त्यांची संख्या एकशे बारा आहे.

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

त्या खाली बिंदूचे रूप आहे, आणि त्या वर नादाचे रूप आहे; त्या खाली कर्माचा लोक आहे, पण त्या वर ज्ञानाचा लोक आहे.

नमस्कारस्तदूर्ध्वंहिमदाहंकारनाशनः जनिजंतिरोधानंनानिषिद्ध्यातते इति

त्या वर वंदन केल्याने अहंकार नष्ट होतो; जन्मामुळे येणारे आवरण तिथे नाकारले जात नाही.

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् तदर्वाक्परिवर्तंतेह्याधिभौतिकपूजकाः

'ज्ञान' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे तिथे अज्ञानाचे आवरण दूर होते; जे भौतिक तत्त्वांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वंसंप्रयांतिवै तावद्वैवेदिभागंतन्महालोकात्मलिंगके

जे आत्म्याची पूजा करतात, ते खरेच त्या पलीकडे जातात, आणि त्या महालिंगाच्या अखंड भागापर्यंत पोहोचतात.

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपिवेद्यंतेसंप्रतिष्ठतः एवमेतादृशंज्ञेयंसर्वंलौकिकवैदिकम्

निसर्गापासून सुरू होणारे आठ बंध तिथे स्थिर आहेत, असे समजावे; म्हणून सर्व लौकिक आणि वैदिक गोष्टी अशाच प्रकारे समजाव्यात.

अधर्ममहिषारूढंकालचक्रंतरंतिते सत्यादिधर्मयुक्तायेशिवपूजापराश्चये

अधर्माच्या महिषावर बसलेले काळाचे चक्र फिरते; पण जे सत्य आणि इतर सद्गुणांनी युक्त होऊन शिवाची पूजा करतात, ते वेगळे असतात.

तदूर्ध्वंवृषभोधर्मोब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् सत्यादिपादयुक्तस्तुशिवलोकाग्रतःस्थितः

त्या वर धर्म वृषभाच्या रूपात, ब्रह्मचर्य धारण करून, सत्य आणि इतर गुणांच्या पायांनी युक्त होऊन, शिवलोकाच्या पुढे उभा आहे.

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

त्या वृषभाचे शिंग म्हणजे क्षमा, कान म्हणजे शांती, वेदांचा नाद त्याची शोभा आहे; श्रद्धा त्याचे डोळे, श्वास त्याचा गुरु, आणि बुद्धी त्याचे मन आहे.

क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोधितिष्ठति

कृतीपासून सुरू होणारे वृषभ नेहमी कारणांमध्ये ओळखावे; कृतीरूप वृषभ म्हणजे धर्म, तो काळाच्या पलीकडे उभा आहे.

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते

ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश यांच्या आयुष्याचा एक दिवस त्यांच्या त्यांच्या प्रमाणे सांगितला आहे.

पुनः कारणसत्यांताः कारणब्रह्मणस्तथा गंधादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा

पुन्हा, जे कारणाच्या शेवटी पोहोचतात, ते कारणब्रह्म असतात; गंध वगैरे तत्त्वांपेक्षा वर ते नेहमी निर्माण होतात.

सूक्ष्मगंधस्वरूपाहिस्थितालोकाश्चतुर्दश पुनः कारणविष्णोर्वैस्थिता लोकाश्चतुर्दश

तेथे स्थिर असलेली चौदा लोकं सूक्ष्म गंधाच्या स्वरूपाची आहेत; आणि पुन्हा, चौदा लोकं कारणविष्णूमध्ये स्थिर आहेत.

पुनःकारणरुद्रस्यलोकाष्टाविंशका मताः पुनश्चकारणेशस्यषट्पञ्चाशत्तदूर्ध्वगाः

कारणरुद्रांच्या लोकांची संख्या अठ्ठावीस आहे, असं मानलं जातं. त्याच्या वर कारणेश्वराचे छप्पन्न लोक आहेत.

ततः परंब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसंमतम् तत्रैवज्ञानकैलासेपञ्चावरणसंयुते

त्यापुढे, शिवांनी मान्य केलेला ब्रह्मचर्य नावाचा लोक आहे. तो ज्ञान कैलासात आहे आणि त्याला पाच आवरणं आहेत.

पञ्चमंडलसंयुक्तंपञ्चब्रह्मकलान्वितम् आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिंगंतुतत्रवै

त्या ठिकाणी पाच मंडळांनी युक्त, पाच ब्रह्मशक्ती असलेलं आणि आदिशक्तीने एकरूप झालेलं आदिलिंग आहे.

शिवालयमिदंप्रोक्तंशिवस्यपरमात्मनः परशक्त्यासमायुक्तस्तत्रैवपरमेश्वरः

हे शिवाच्या, म्हणजेच परमत्म्याच्या, निवासस्थान म्हणून सांगितलं आहे. तिथेच परमेश्वर पराशक्तीसह वास करतो.

सृष्टिः स्थितिश्चसंहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः पञ्चकृत्यप्रवीणो ऽसौसच्चिदानंदविग्रहः

सृष्टी, स्थिती, संहार, तिरोभाव आणि अनुग्रह—ही पाच कृत्यं तो कुशलतेने करतो. त्याचं स्वरूप सत्, चित् आणि आनंद आहे.

ध्यानधर्मः सदायस्यसदानुग्रहतत्परः समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामोविराजते

त्याचा स्वभाव नेहमी ध्यान आणि धर्माचाच असतो, तो नेहमीच अनुग्रह देण्यास तत्पर असतो. समाधीच्या आसनात बसून, स्वतःच्या आत्म्यात रममाण होऊन तो तेजस्वी दिसतो.

तस्यसंदर्शनंसांध्यंकर्मध्यानादिभिः क्रमात् नित्यादिकर्मयजनाच्छिवकर्ममतिर्भवेत्

त्याचं दर्शन संध्याकाळच्या कर्म, ध्यान वगैरेने हळूहळू मिळतं. नित्यकर्म आणि इतर यज्ञ केल्याने, मन शिवाच्या कर्मांकडे वळतं.

क्रियादिशिवकर्मभ्यः शिवज्ञानंप्रसाधयेत् तद्दर्शनगताःसर्वेमुक्ता एव नसंशयः

कर्म, पूजन वगैरे शिवकर्मांमधून शिवज्ञान मिळवावं. जे त्या ज्ञानात पोहोचतात, ते नक्कीच मुक्त होतात, यात शंका नाही.

मुक्तिरात्मस्वरूपेणस्वात्मारामत्वमेवहि क्रियातपोजपज्ञानध्यानधर्मेषुसुस्थितः

मुक्ती म्हणजे स्वतःच्या आत्म्यात रममाण होणं, म्हणजेच आपल्या खऱ्या स्वरूपात आनंद मानणं. जो कर्म, तप, जप, ज्ञान आणि ध्यान यात दृढ असतो, तोच हे साधतो.

शिवस्यदर्शनंलब्धास्वात्मारामत्वमेवहि यथारविःस्वकिरणादशुद्धिमपनेष्यति

शिवाचं दर्शन झाल्यावर, माणूस खऱ्या अर्थाने आपल्या आत्म्यात रमतो, जसं सूर्य आपल्या किरणांनी अशुद्धता दूर करतो.

कृपाविचक्षणःशंभुरज्ञानमपनेष्यति अज्ञानविनिवृत्तौतुशिवज्ञानंप्रवर्तते

शंभू, जो दयाळू आहे, तो अज्ञान दूर करतो. अज्ञान नाहीसं झालं की, शिवज्ञान प्रकट होतं.

शिवज्ञानात्स्वस्वरूपमात्मारामत्वमेष्यति आत्मारामत्वसंसिद्धौकृतकृत्योभवेन्नरः

शिवज्ञानामुळे आपलं खरं स्वरूप आणि आत्म्यातील आनंद मिळतो. आत्मरमण पूर्ण झाल्यावर, माणूस सर्व कर्तव्य पार पाडल्यासारखा होतो.

पुनश्चशतलक्षेणब्रह्मणःपदमाप्नुयात् पुनश्चशतलक्षेणविष्णोःपदमवाप्नुयात्

पुन्हा, शंभर हजार जन्मांनंतर ब्रह्माचा पद मिळतो. पुन्हा, शंभर हजार जन्मांनंतर विष्णूचं पद मिळतं.

पुनश्चशतलक्षेणरुद्रस्यपदमाप्नुयात् पुनश्च शतलक्षेण ऐश्वर्यं पदमाप्नुयात्

पुन्हा, शंभर हजार जन्मांनंतर रुद्राचं पद मिळतं. आणि पुन्हा, शंभर हजार जन्मांनंतर ऐश्वर्याचं पद मिळतं.

पुनश्चैवंविधेनैव जपेन सुसमाहितः शिवलोकादिभूतं हि कालचक्रमवाप्नुयात्

पुन्हा, असंच एकाग्रतेने जप केल्यावर, शिवलोक वगैरेचं सार असलेलं काळचक्र मिळतं.

कालचक्रंपञ्चचक्रमेकैकेनक्रमोत्तरे सृष्टिमोहौब्रह्मचक्रंभोगमोहौतुवैष्णवम्

काळचक्र हे पाच प्रकारचं आहे, एकामागून एक येणारं. सृष्टीचं चक्र हे ब्रह्माचं, भोगाचं चक्र हे विष्णूचं आहे.