शिवपुराणम्

विद्येशंच तथारौद्रं वैनायकमथौमिकम् मात्रं रुद्रैकादशकं कैलासं शतरुद्रकम्

विद्येश, तार-रौद्र, विनायक, औमिक, मातृ, अकरा भागांचा रुद्र, कैलास आणि शतरुद्र—

कोटिरुद्रसहस्राद्यं कोटिरुद्रं तथैव च वायवीयं धर्मसंज्ञं पुराणमिति भेदतः

कोटिरुद्र, हजार कोटिरुद्रांनी सुरू होणारे, त्याचप्रमाणे वायवीय, धर्म नावाचे—हे सर्व वेगळेपणाने पुराणे आहेत.

संहिता द्वादशमिता महापुण्यतरा मता तासां संख्यां ब्रुवे विप्राः शृणुतादरतोखिलम्

बारा संहितांचा समूह आहे, त्या अत्यंत पुण्यदायक मानल्या जातात. त्यांची संख्या मी सांगतो, हे ब्राह्मणांनो, लक्षपूर्वक ऐका.

विद्येशं दशासाहस्रं रुद्रं वैनायकं तथा औमं मातृपुराणाख्यं प्रत्येकाष्टसहस्रकम्

विद्येश संहितेत दहा हजार श्लोक आहेत; त्याचप्रमाणे रुद्र, विनायक, औमिक आणि मातृ पुराण—प्रत्येकात आठ हजार श्लोक आहेत.

त्रयोदशसहस्रं हि रुद्रैकादशकं द्विजाः षट्सहस्रं च कैलासं शतरुद्रं तदर्धकम्

द्विजांनो, एकादश रुद्रांच्या संग्रहात तेरा हजार श्लोक आहेत. कैलास नावाच्या विभागात सहा हजार श्लोक आहेत. शतरुद्र विभागात त्याच्या निम्मे श्लोक आहेत.

कोटिरुद्रं त्रिगुणितमेकादशसहस्रकम् सहस्रकोटिरुद्राख्यमुदितं ग्रंथसंख्यया

कोटिरुद्र विभागात एकादश हजार श्लोकांचे तिप्पट श्लोक आहेत. सहस्रकोटिरुद्र नावाच्या विभागात दहा कोटी रुद्रांच्या हजारपट श्लोक असल्याचे सांगितले आहे.

वायवीयं खाब्धिशतं घर्मं रविसहस्रकम् तदेवं लक्षसंख्याकं शैवसंख्याविभेदतः

वायवीय विभागात समुद्राच्या शंभरपट श्लोक आहेत. घर्म विभागात सूर्याच्या हजारपट श्लोक आहेत. अशा प्रकारे शैव गणनेनुसार त्यांची संख्या एक लाख होते.

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् शैवं तत्र चतुर्थं वै पुराणं सप्तसंहितम्

परंतु व्यासांनी हे संक्षिप्त करून चोवीस हजार श्लोक केले. त्यात शैव पुराण हे चौथे असून त्यात सात संहितांचा समावेश आहे.

शिवे संकल्पितं पूर्वं पुराणं ग्रन्थसंख्यया शतकोटिप्रमाणं हि पुरा सृष्टौ सुविस्मृतम्

पूर्वी शिवांनी या पुराणाची कल्पना केली होती. ग्रंथसंख्येनुसार हे मूळतः शंभर कोटी श्लोकांचे होते, पण सृष्टीच्या आरंभी ते फारसे विस्मरण झाले.

व्यस्तेष्टादशधा चैव पुराणे द्वापरादिषु चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृते द्वैपायनादिभिः

द्वापरादी युगांत पुराणे अठरा विभागांत विभागली गेली. द्वैपायन व इतरांनी ती चार लाख श्लोकांत संक्षिप्त केली.

प्रोक्तं शिवपुराणं हि चतुर्विंशत्सहस्रकम् श्लोकानां संख्यया सप्तसंहितं ब्रह्मसंमितम्

शिवपुराण हे चोवीस हजार श्लोकांचे असून त्यात सात संहितांचा समावेश आहे. हे वेदासमान मानले जाते.

विद्येश्वराख्या तत्राद्या रौद्री ज्ञेया द्वितीयिका तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

त्यात पहिली संहिता विद्येश्वर नावाची आहे, दुसरी रौद्री म्हणून ओळखली जाते, तिसरी शतरुद्र नावाची असून चौथी कोटिरुद्र आहे.

पञ्चमी चैव मौमाख्या षष्ठी कैलाससंज्ञिका सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहितामताः

पाचवी संहिता उमा नावाची आहे, सहावी कैलास नावाने ओळखली जाते आणि सातवी वायवीय नावाची आहे. अशा प्रकारे सात संहितांचा स्वीकार केला जातो.

ससप्तसंहितं दिव्यं पुराणं शिवसंज्ञकम् वरीवर्ति ब्रह्मतुल्यं सर्वोपरि गतिप्रदम्

ही सात संहितांनी युक्त, दिव्य अशी शिव नावाची पुराण सर्वश्रेष्ठ आहे, ब्रह्मासमान आहे आणि सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ कल्याणकारी फळ देते.

एतच्छिवपुराणं हि सप्तसंहितमादरात् परिपूर्णं पठेद्यस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते

जो कोणी ही सातही संहितांनी युक्त, सर्वार्थाने परिपूर्ण शिवपुराण भक्तीपूर्वक वाचतो, तो जिवंतपणीच मुक्त मानला जातो.

श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमशतानि च एतच्छिवपुराणस्य नार्हंत्यल्पां कलामपि

शेकडो श्रुती, स्मृती, पुराण, इतिहास आणि आगम ग्रंथही या शिवपुराणाच्या एक लहानशा अंशासही पोहोचू शकत नाहीत.

शैवं पुराणममलं शिवकीर्तितं तद्व्यासेन शैवप्रवणेन न संगृहीतम् संक्षेपतः सकलजीवगुणोपकारे तापत्रयघ्नमतुलं शिवदं सतां हि

हे निर्मळ शैव पुराण, जे शिवाने गौरविले आहे, ते शिवाभिमानी व्यासांनी संक्षिप्त केले नाही. हे सर्व जीवांना कल्याणकारी, त्रिविध दुःखांचा नाश करणारे आणि सत्पुरुषांना अद्वितीय मंगल देणारे आहे.

विकैतवो धर्म इह प्रगीतो वेदांतविज्ञानमयः प्रधानः अमत्सरांतर्बुधवेद्यवस्तु सत्कॢप्तमत्रैव त्रिवर्गयुक्तम्

येथे धर्म कपटाशिवाय शिकवला आहे, तो वेदांतज्ञानाने भरलेला आहे. मत्सररहित ज्ञानी लोकांनी जाणावा असा हा विषय येथे योग्य प्रकारे स्थापन केला असून, तो धर्म, अर्थ आणि काम या त्रिवर्गांनी युक्त आहे.

शैवं पुराणतिलकं खलु सत्पुराणं वेदांतवेदविलसत्परवस्तुगीतम् यो वै पठेच्च शृणुयात्परमादरेण शंभुप्रियः स हि लभेत्परमां गतिं वै

शैव पुराण हे खरेच पुराणांचा शिरोमणी आहे, वेदांतज्ञानाने उजळलेले आणि परमतत्त्वाचे गायन करणारे आहे. जो कोणी ते अत्यंत भक्तीने वाचतो किंवा ऐकतो, तो शंभूला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च गति प्राप्त करतो.

इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

हे ऐकून, परमर्षींनी सूताला सांगितले — 'आम्हाला वेदांताचा सार आणि सर्वस्व असलेले, अद्भुत असे हे पुराण सांग.'

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

मुनींचे हे शब्द ऐकून सूत अत्यंत आनंदित झाला. त्याने शंकराचे स्मरण करून श्रेष्ठ मुनींना उत्तर दिले.

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे स्मृत्वा शिवमनामयम् पुराणप्रवणं शैवं पुराणं वेदसारजम्

सर्व ऋषींनी ऐकावे, शिवाचे स्मरण करून — जो दोषरहित आहे — हे शैव पुराण, पुराणपरंपरेला वाहिलेले आणि वेदांचा सार असलेले.

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

जेथे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य वाढवणारे हे तीन प्रकारचे गीत प्रेमाने गायले जाते.

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

जे खरे तत्त्व वेदांताने ओळखले जाते, ते इथे स्पष्टपणे सांगितले आहे.

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् पुरा कालेन महता कल्पे ऽतीते पुनःपुनः

सर्व ऋषींनो, हे पुराण ऐका; हे वेदांचा सार आहे, जे प्राचीन काळी आणि अनेक कल्पांमध्ये पुन्हा पुन्हा सांगितले गेले आहे.

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

या कल्पात सृष्टीची सुरुवात होताच, सहा ऋषिकुळांतील मुनी एकमेकांशी बोलू लागले.

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ते ऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

त्यांच्यात 'हेच श्रेष्ठ आहे, हे नाही' असा मोठा वाद झाला आणि मग ते सर्व अमर ब्रह्मदेवाकडे विचारायला गेले.

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन् त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

सर्वांनी विनयाने हात जोडून म्हणाले, 'तुम्हीच सर्व जगाचे कर्ते आणि सर्व कारणांचे कारण आहात.'

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

सर्व तत्त्वांपेक्षा श्रेष्ठ, प्राचीन आणि परम असा पुरुष कोण आहे, ज्याच्यापर्यंत वाणी आणि मन पोहोचू शकत नाहीत?