शिवपुराणम्

तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वंज्ञानभोगकम् तदर्वाक्कर्म मायाहिज्ञानमाया तदूर्ध्वकम्

त्याच्या खाली कर्माचा भोग आहे; त्याच्या वर ज्ञानाचा भोग आहे. त्याच्या खाली कर्माची माया आहे; त्याच्या वर ज्ञानाची माया आहे.

मा लक्ष्मीः कर्मभोगोवैयातिमायेतिकथ्यते मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगोवैयातिमायेतिकथ्यते

त्याच्या खाली लक्ष्मी म्हणजे कर्माचा भोग, ज्याला मायेचे प्रमाण म्हणतात; त्याच्या वर लक्ष्मी म्हणजे ज्ञानाचा भोग, ज्यालाही मायेचे प्रमाण म्हणतात.

तदूर्ध्वंनित्यभोगोहितदर्वाङ्नश्वरंविदुः तदर्वाक्चतिरोधानंतदूर्ध्वंनतिरोधनम्

त्याच्या वर नित्य भोग आहे, असे सांगितले जाते; त्याच्या खाली नश्वर आहे, असे ओळखले जाते. त्याच्या खाली तिरोभाव आहे; त्याच्या वर तिरोभाव नाही.

तदर्वाक्पाशबंधोहितदूर्ध्वंनहिबंधनम् तदर्वाक्परिवर्तंतेकाम्यकर्मानुसारिणः

त्याच्या खाली पाशांचा बंधन आहे; त्याच्या वर कोणतेही बंधन नाही. त्याच्या खाली इच्छेप्रमाणे कर्म करणाऱ्यांना पुनर्जन्माचा फेर आहे.

निष्कामकर्मभोगस्तुतदूर्ध्वंपरिकीर्तितः तदर्वाक्परिवर्तंतेबिंदुपूजापरायणाः

त्याच्या वर निष्काम कर्माचा भोग सांगितला आहे; त्याच्या खाली बिंदूची पूजा करणाऱ्यांना पुनर्जन्माचा फेर आहे.

तदूर्ध्वंहिव्रजंत्येवनिष्कामालिंगपूजकाः तदर्वाक्परिवर्तंतंशिवान्यसुरपूजकाः

जे लोक निष्काम भावाने निराकाराची पूजा करतात, ते त्या पलीकडे जातात; पण जे इतर देवांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

शिवैकनिरताये च तदूर्ध्वंसंप्रयांतिते तदर्वाग्जीवकोटिःस्यात्तदूर्ध्वंपरकोटिकाः

जे फक्त शिवाच्या भक्तीत मग्न असतात, ते त्या पलीकडे पोहोचतात; त्या खाली असंख्य जीव आहेत, आणि त्या वर श्रेष्ठ लोकांचा समूह आहे.

सांसारिकास्तदर्वाक्च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः तदर्वाक्परिवर्तंते प्राकृतद्रव्यपूजकाः

त्या खाली असणारे लोक संसारात अडकलेले असतात, आणि त्या वरचे खरे मुक्त होतात; जे पदार्थांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

तदूर्ध्वंहिव्रजंत्येतेपौरुषद्रव्यपूजकाः तदर्वाक्छक्तिलिंगं तु शिवलिंगं तदूर्ध्वकम्

जे मानवनिर्मित वस्तूंच्या पूजेत गुंतले आहेत, ते त्या पलीकडे जातात; त्या खाली शक्तिलिंग आहे, आणि त्या वर शिवलिंग आहे.

तदर्वागावृतं लिंगं तदूर्ध्वं हि निरावृति तदर्वाक्कल्पितं लिंगं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम्

त्या खाली लिंग आच्छादित असते; त्या वर ते उघडे असते. त्या खाली लिंग कृत्रिम असते; त्या वर ते नैसर्गिक असते.

तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

त्या खाली शक्तिचे लोक आहेत, त्यांची संख्या एकशे बारा आहे.

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

त्या खाली बिंदूचे रूप आहे, आणि त्या वर नादाचे रूप आहे; त्या खाली कर्माचा लोक आहे, पण त्या वर ज्ञानाचा लोक आहे.

नमस्कारस्तदूर्ध्वंहिमदाहंकारनाशनः जनिजंतिरोधानंनानिषिद्ध्यातते इति

त्या वर वंदन केल्याने अहंकार नष्ट होतो; जन्मामुळे येणारे आवरण तिथे नाकारले जात नाही.

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् तदर्वाक्परिवर्तंतेह्याधिभौतिकपूजकाः

'ज्ञान' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे तिथे अज्ञानाचे आवरण दूर होते; जे भौतिक तत्त्वांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वंसंप्रयांतिवै तावद्वैवेदिभागंतन्महालोकात्मलिंगके

जे आत्म्याची पूजा करतात, ते खरेच त्या पलीकडे जातात, आणि त्या महालिंगाच्या अखंड भागापर्यंत पोहोचतात.

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपिवेद्यंतेसंप्रतिष्ठतः एवमेतादृशंज्ञेयंसर्वंलौकिकवैदिकम्

निसर्गापासून सुरू होणारे आठ बंध तिथे स्थिर आहेत, असे समजावे; म्हणून सर्व लौकिक आणि वैदिक गोष्टी अशाच प्रकारे समजाव्यात.

अधर्ममहिषारूढंकालचक्रंतरंतिते सत्यादिधर्मयुक्तायेशिवपूजापराश्चये

अधर्माच्या महिषावर बसलेले काळाचे चक्र फिरते; पण जे सत्य आणि इतर सद्गुणांनी युक्त होऊन शिवाची पूजा करतात, ते वेगळे असतात.

तदूर्ध्वंवृषभोधर्मोब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् सत्यादिपादयुक्तस्तुशिवलोकाग्रतःस्थितः

त्या वर धर्म वृषभाच्या रूपात, ब्रह्मचर्य धारण करून, सत्य आणि इतर गुणांच्या पायांनी युक्त होऊन, शिवलोकाच्या पुढे उभा आहे.

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

त्या वृषभाचे शिंग म्हणजे क्षमा, कान म्हणजे शांती, वेदांचा नाद त्याची शोभा आहे; श्रद्धा त्याचे डोळे, श्वास त्याचा गुरु, आणि बुद्धी त्याचे मन आहे.

क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोधितिष्ठति

कृतीपासून सुरू होणारे वृषभ नेहमी कारणांमध्ये ओळखावे; कृतीरूप वृषभ म्हणजे धर्म, तो काळाच्या पलीकडे उभा आहे.

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते

ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश यांच्या आयुष्याचा एक दिवस त्यांच्या त्यांच्या प्रमाणे सांगितला आहे.

पुनः कारणसत्यांताः कारणब्रह्मणस्तथा गंधादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा

पुन्हा, जे कारणाच्या शेवटी पोहोचतात, ते कारणब्रह्म असतात; गंध वगैरे तत्त्वांपेक्षा वर ते नेहमी निर्माण होतात.

सूक्ष्मगंधस्वरूपाहिस्थितालोकाश्चतुर्दश पुनः कारणविष्णोर्वैस्थिता लोकाश्चतुर्दश

तेथे स्थिर असलेली चौदा लोकं सूक्ष्म गंधाच्या स्वरूपाची आहेत; आणि पुन्हा, चौदा लोकं कारणविष्णूमध्ये स्थिर आहेत.

पुनःकारणरुद्रस्यलोकाष्टाविंशका मताः पुनश्चकारणेशस्यषट्पञ्चाशत्तदूर्ध्वगाः

कारणरुद्रांच्या लोकांची संख्या अठ्ठावीस आहे, असं मानलं जातं. त्याच्या वर कारणेश्वराचे छप्पन्न लोक आहेत.

ततः परंब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसंमतम् तत्रैवज्ञानकैलासेपञ्चावरणसंयुते

त्यापुढे, शिवांनी मान्य केलेला ब्रह्मचर्य नावाचा लोक आहे. तो ज्ञान कैलासात आहे आणि त्याला पाच आवरणं आहेत.

पञ्चमंडलसंयुक्तंपञ्चब्रह्मकलान्वितम् आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिंगंतुतत्रवै

त्या ठिकाणी पाच मंडळांनी युक्त, पाच ब्रह्मशक्ती असलेलं आणि आदिशक्तीने एकरूप झालेलं आदिलिंग आहे.

शिवालयमिदंप्रोक्तंशिवस्यपरमात्मनः परशक्त्यासमायुक्तस्तत्रैवपरमेश्वरः

हे शिवाच्या, म्हणजेच परमत्म्याच्या, निवासस्थान म्हणून सांगितलं आहे. तिथेच परमेश्वर पराशक्तीसह वास करतो.

सृष्टिः स्थितिश्चसंहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः पञ्चकृत्यप्रवीणो ऽसौसच्चिदानंदविग्रहः

सृष्टी, स्थिती, संहार, तिरोभाव आणि अनुग्रह—ही पाच कृत्यं तो कुशलतेने करतो. त्याचं स्वरूप सत्, चित् आणि आनंद आहे.

ध्यानधर्मः सदायस्यसदानुग्रहतत्परः समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामोविराजते

त्याचा स्वभाव नेहमी ध्यान आणि धर्माचाच असतो, तो नेहमीच अनुग्रह देण्यास तत्पर असतो. समाधीच्या आसनात बसून, स्वतःच्या आत्म्यात रममाण होऊन तो तेजस्वी दिसतो.