शिवपुराणम्

पुनः कल्पांतरेवृत्ते ब्रह्मपुत्रः सजायते पुनश्चतपसादीप्तःक्रमान्मुक्तोभविष्यति

पुन्हा दुसऱ्या कल्पात तो ब्रह्माचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो; आणि पुन्हा तपाने तेजस्वी होऊन हळूहळू मुक्ती प्राप्त करतो.

पृथ्व्यादिकार्यभूतेभ्योलोकावैनिर्मिताःक्रमात् पातालादि च सत्यांतंब्रह्मलोकाश्चतुर्दश

पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या, पाताळापासून सत्यपर्यंत असलेल्या चौदा लोकांची निर्मिती, पृथ्वीसारख्या पंचमहाभूतांपासून क्रमाने होते.

सत्यादूर्ध्वंक्षमांतंवैविष्णुलोकाश्चतुर्दश क्षमलोकेकार्यविष्णुर्वैकुंठेवरपत्तने

सत्यलोकाच्या वरपासून पृथ्वीपर्यंत विष्णूचे चौदा लोक आहेत; पृथ्वीच्या लोकात कार्यरूप विष्णू वैकुंठ या उत्तम नगरीत वास करतो.

कार्यलक्ष्म्यामहाभोगिरक्षांकृत्वा ऽधितिष्ठति तदूर्ध्वगाश्चाशुच्यंतालोकाष्टाविंशतिः स्थिताः

कार्यलक्ष्मीच्या रूपाने मोठ्या आनंदाने तो तेथे रक्षण करतो आणि वास करतो; त्याच्या वरती अशुचि या शेवटच्या लोकापर्यंत अठ्ठावीस लोक वसलेले आहेत.

शुचौलोकेतुकैलासेरुद्रोवैभूतहृत्स्थितः षडुत्तराश्चपञ्चाशदहिंसांतास्तदूर्ध्वगाः

शुचि या लोकात कैलासावर, मोठ्या वैभवाने युक्त असलेला रुद्र वास करतो; आणि त्याच्या वरती छप्पन्न शांत, अहिंसक लोक वसलेले आहेत.

अहिंसालोकमास्थायज्ञानकैलासकेपुरे कार्येश्वरस्तिरोभावंसर्वान्कृत्वाधितिष्ठति

अहिंसा या लोकात, ज्ञान-कैलास या नगरीत, कार्येश्वर सर्वांना अदृश्य करून तेथे वास करतो.

तदंतेकालचक्रंहिकालातीतस्ततःपरम् शिवेनाधिष्ठितस्तत्रकालश्चक्रेश्वराह्वयः

त्याच्या शेवटी काळचक्र आहे; त्यापुढे काळाच्या पलीकडे जे आहे, तेथे शिव वास करतो आणि तिथे काळाला चक्रेश्वर असे नाव आहे.

माहिषं धर्ममास्थायसर्वान्कालेन युंजति असत्यश्चाशुचिश्चैव हिंसाचैवाथनिर्घृणा

म्हैसाच्या धर्माचे रूप घेऊन, तो सर्वांना काळाच्या बंधनात बांधतो; आणि तिथे असत्य, अशुचिता, हिंसा आणि निर्दयता असते.

असत्यादिचतुष्पादःसर्वांशः कामरूपधृक् नास्तिक्यलक्ष्मीर्दुःसंगोवेदबाह्यध्वनिःसदा

असत्य आणि इतर चार दोष, सर्व इच्छेप्रमाणे रूप धारण करतात; नास्तिक्य, दारिद्र्य, वाईट संगत आणि वेदाबाह्य ध्वनी नेहमीच असतात.

क्रोधसंगःकृष्णवर्णोमहामहिषवेषवान् तावन्महेश्वरःप्रोक्तस्तिरोधास्तावदेव हि

क्रोधाचा संग, काळा वर्ण, मोठ्या म्हैसाचे रूप—जोपर्यंत हे आहे, तोपर्यंत महेश्वर लपलेला असतो, एवढ्याच काळासाठी.

तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वंज्ञानभोगकम् तदर्वाक्कर्म मायाहिज्ञानमाया तदूर्ध्वकम्

त्याच्या खाली कर्माचा भोग आहे; त्याच्या वर ज्ञानाचा भोग आहे. त्याच्या खाली कर्माची माया आहे; त्याच्या वर ज्ञानाची माया आहे.

मा लक्ष्मीः कर्मभोगोवैयातिमायेतिकथ्यते मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगोवैयातिमायेतिकथ्यते

त्याच्या खाली लक्ष्मी म्हणजे कर्माचा भोग, ज्याला मायेचे प्रमाण म्हणतात; त्याच्या वर लक्ष्मी म्हणजे ज्ञानाचा भोग, ज्यालाही मायेचे प्रमाण म्हणतात.

तदूर्ध्वंनित्यभोगोहितदर्वाङ्नश्वरंविदुः तदर्वाक्चतिरोधानंतदूर्ध्वंनतिरोधनम्

त्याच्या वर नित्य भोग आहे, असे सांगितले जाते; त्याच्या खाली नश्वर आहे, असे ओळखले जाते. त्याच्या खाली तिरोभाव आहे; त्याच्या वर तिरोभाव नाही.

तदर्वाक्पाशबंधोहितदूर्ध्वंनहिबंधनम् तदर्वाक्परिवर्तंतेकाम्यकर्मानुसारिणः

त्याच्या खाली पाशांचा बंधन आहे; त्याच्या वर कोणतेही बंधन नाही. त्याच्या खाली इच्छेप्रमाणे कर्म करणाऱ्यांना पुनर्जन्माचा फेर आहे.

निष्कामकर्मभोगस्तुतदूर्ध्वंपरिकीर्तितः तदर्वाक्परिवर्तंतेबिंदुपूजापरायणाः

त्याच्या वर निष्काम कर्माचा भोग सांगितला आहे; त्याच्या खाली बिंदूची पूजा करणाऱ्यांना पुनर्जन्माचा फेर आहे.

तदूर्ध्वंहिव्रजंत्येवनिष्कामालिंगपूजकाः तदर्वाक्परिवर्तंतंशिवान्यसुरपूजकाः

जे लोक निष्काम भावाने निराकाराची पूजा करतात, ते त्या पलीकडे जातात; पण जे इतर देवांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

शिवैकनिरताये च तदूर्ध्वंसंप्रयांतिते तदर्वाग्जीवकोटिःस्यात्तदूर्ध्वंपरकोटिकाः

जे फक्त शिवाच्या भक्तीत मग्न असतात, ते त्या पलीकडे पोहोचतात; त्या खाली असंख्य जीव आहेत, आणि त्या वर श्रेष्ठ लोकांचा समूह आहे.

सांसारिकास्तदर्वाक्च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः तदर्वाक्परिवर्तंते प्राकृतद्रव्यपूजकाः

त्या खाली असणारे लोक संसारात अडकलेले असतात, आणि त्या वरचे खरे मुक्त होतात; जे पदार्थांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

तदूर्ध्वंहिव्रजंत्येतेपौरुषद्रव्यपूजकाः तदर्वाक्छक्तिलिंगं तु शिवलिंगं तदूर्ध्वकम्

जे मानवनिर्मित वस्तूंच्या पूजेत गुंतले आहेत, ते त्या पलीकडे जातात; त्या खाली शक्तिलिंग आहे, आणि त्या वर शिवलिंग आहे.

तदर्वागावृतं लिंगं तदूर्ध्वं हि निरावृति तदर्वाक्कल्पितं लिंगं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम्

त्या खाली लिंग आच्छादित असते; त्या वर ते उघडे असते. त्या खाली लिंग कृत्रिम असते; त्या वर ते नैसर्गिक असते.

तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

त्या खाली शक्तिचे लोक आहेत, त्यांची संख्या एकशे बारा आहे.

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

त्या खाली बिंदूचे रूप आहे, आणि त्या वर नादाचे रूप आहे; त्या खाली कर्माचा लोक आहे, पण त्या वर ज्ञानाचा लोक आहे.

नमस्कारस्तदूर्ध्वंहिमदाहंकारनाशनः जनिजंतिरोधानंनानिषिद्ध्यातते इति

त्या वर वंदन केल्याने अहंकार नष्ट होतो; जन्मामुळे येणारे आवरण तिथे नाकारले जात नाही.

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् तदर्वाक्परिवर्तंतेह्याधिभौतिकपूजकाः

'ज्ञान' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे तिथे अज्ञानाचे आवरण दूर होते; जे भौतिक तत्त्वांची पूजा करतात, ते त्या खालीच फिरत राहतात.

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वंसंप्रयांतिवै तावद्वैवेदिभागंतन्महालोकात्मलिंगके

जे आत्म्याची पूजा करतात, ते खरेच त्या पलीकडे जातात, आणि त्या महालिंगाच्या अखंड भागापर्यंत पोहोचतात.

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपिवेद्यंतेसंप्रतिष्ठतः एवमेतादृशंज्ञेयंसर्वंलौकिकवैदिकम्

निसर्गापासून सुरू होणारे आठ बंध तिथे स्थिर आहेत, असे समजावे; म्हणून सर्व लौकिक आणि वैदिक गोष्टी अशाच प्रकारे समजाव्यात.

अधर्ममहिषारूढंकालचक्रंतरंतिते सत्यादिधर्मयुक्तायेशिवपूजापराश्चये

अधर्माच्या महिषावर बसलेले काळाचे चक्र फिरते; पण जे सत्य आणि इतर सद्गुणांनी युक्त होऊन शिवाची पूजा करतात, ते वेगळे असतात.

तदूर्ध्वंवृषभोधर्मोब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् सत्यादिपादयुक्तस्तुशिवलोकाग्रतःस्थितः

त्या वर धर्म वृषभाच्या रूपात, ब्रह्मचर्य धारण करून, सत्य आणि इतर गुणांच्या पायांनी युक्त होऊन, शिवलोकाच्या पुढे उभा आहे.

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

त्या वृषभाचे शिंग म्हणजे क्षमा, कान म्हणजे शांती, वेदांचा नाद त्याची शोभा आहे; श्रद्धा त्याचे डोळे, श्वास त्याचा गुरु, आणि बुद्धी त्याचे मन आहे.