शिवपुराणम्

नूतनं वै करोतीति प्रणवं तं विदुर्बुधाः प्रणवंद्विविधंप्रोक्तंसूक्ष्मस्थूलविभेदतः

जो नेहमी नवीनपणा देतो, असा प्रणव ज्ञानी लोक ओळखतात; प्रणव वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितला आहे, सूक्ष्म आणि स्थूल अशा भेदाने.

सूक्ष्ममेकाक्षरं विद्यात्स्थूलं पञ्चाक्षरं विदुः सूक्ष्ममव्यक्तपञ्चार्णं सुव्यक्तार्णं तथेतरत्

सूक्ष्म प्रणव एकाक्षरी आहे, तर स्थूल प्रणव पाच अक्षरी आहे. सूक्ष्म हा पाच ध्वनींनी असलेला अव्यक्त आहे, आणि दुसरा स्पष्ट ध्वनींनी प्रकट आहे.

जीवन्मुक्तस्य सूक्ष्मं हि सर्वसारं हि तस्यहि मंत्रेणार्थानुसंधानं स्वदेहविलयावधि

ज्याला जीवनातच मुक्ती मिळाली आहे, त्याच्यासाठी सूक्ष्म प्रणव हा सर्वांचा सार आहे; मंत्राच्या अर्थाचा विचार करत, स्वतःच्या देहाच्या विलयनापर्यंत साधना करावी.

स्वदेहेगलितेपूर्णंशिवंप्राप्नोतिनिश्चयः केवलंमंत्रजापीतुयोगंप्राप्नोतिनिश्चयः

स्वतःचा देह नष्ट झाल्यावर, तो निश्चितच पूर्णपणे शिवाला प्राप्त होतो; फक्त मंत्रजपानेही, तो नक्कीच एकरूपता मिळवतो.

षट्त्रिंशत्कोटिजापीतुनिश्चयंयोगमाप्नुयात् सूक्ष्मंचद्विविधंज्ञेयंह्रस्वदीर्घविभेदतः

छत्तीस कोटी जप केल्याने नक्कीच एकरूपता मिळते; सूक्ष्म प्रणव दोन प्रकारचा ओळखावा, लहान आणि मोठा असा भेद आहे.

अकारश्च उकारश्चमकारश्चततःपरम् बिंदुनादयुतं तद्धि शब्दकालकलान्वितम्

हा 'अ', 'उ' आणि नंतर 'म' या अक्षरांनी बनलेला आहे, बिंदू आणि नादासह; तो शब्द आणि काळाच्या प्रमाणांनी युक्त आहे.

दीर्घप्रणवमेवंहियोगिनामेवहृद्गतम् मकारंतंत्रितत्त्वं हि ह्रस्वप्रणव उच्यते

योगी आपल्या हृदयात दीर्घ प्रणव धारण करतात; 'म' ने संपणारा, तीन तत्त्वांचा सार असलेला लहान प्रणव म्हणतात.

शिवःशक्तिस्तयोरैक्यंमकारंतुत्रिकात्मकम् ह्रस्वमेवंहिजाप्यंस्यात्सर्वपापक्षयैषिणाम्

'म' मध्ये शिव आणि शक्तीचं ऐक्य आहे, ते त्रीस्वरूप आहे; म्हणून सर्व पापांचा नाश इच्छिणाऱ्यांनी लहान प्रणव जपावा.

भूवायुकनकार्णोद्योःशब्दाद्याश्चतथादश आशान्वयेदशपुनः प्रवृत्ता इतिकथ्यते

भूमी, वायु, आकाश, अग्नी, पाणी आणि दहा दिशा यांपासून दहा ध्वनी निर्माण होतात; हेच प्रपंचाच्या उत्पत्तीचे मूळ मानले जाते.

ह्रस्वमेवप्रवृत्तानांनिवृत्तानांतुदीर्घकम् व्याहृत्यादौचमंत्रादौकामंशब्दकलायुतम्

कर्म करणाऱ्यांसाठी लहान प्रणव वापरतात; निवृत्तांसाठी दीर्घ प्रणव. व्याहृती आणि मंत्रातून 'उ' ध्वनी शब्दाच्या प्रमाणासह जोडला जातो.

वेदादौचप्रयोज्यंस्याद्वंदनेसंध्ययोरपि नवकौटिजपाञ्जप्त्वासंशुद्धःपुरुषोभवेत्

वेदांमध्ये 'उ' हा पूजा आणि दोन संध्याकाळी वापरावा; नव्वद कोटी जप केल्याने माणूस नक्कीच शुद्ध होतो.

पुनश्चनवकोट्यातुपृथिवीजयमाप्नुयात् पुनश्चनवकोट्यातुह्यपांजयमवाप्नुयात्

पुन्हा नव कोटी जप केल्यावर पृथ्वीवर विजय मिळवता येतो; आणि पुन्हा नव कोटी जप केल्यावर पाण्यावरही विजय मिळवता येतो.

पुनश्चनवकोट्यातुतेजसांजयमाप्नुयात् पुनश्चनवकोट्या तु वायोर्जयमवाप्नुयात् आकाशजयमाप्नोति नवकोटिजपेन वै

पुन्हा नव कोटी जप केल्यावर अग्नीवर विजय मिळवता येतो; आणि पुन्हा नव कोटी जप केल्यावर वाऱ्यावर विजय मिळवता येतो; नव कोटी जप केल्यावर आकाशावरही विजय मिळवता येतो.

गंधादीनांक्रमेणैवनवकोटिजपेणवै अहंकारस्य च पुनर्नव कोटिजपेन वै

त्याचप्रमाणे, प्रत्येक गंध व इतर तत्त्वांवर नव कोटी जप केल्यावर विजय मिळवता येतो; आणि अहंकारावरही नव कोटी जप केल्यावर विजय मिळवता येतो.

सहस्रमंत्रजप्तेन नित्यशुद्धो भवेत्पुमान् ततः परंस्वसिद्ध्यर्थंजपोभवतिहिद्विजाः

मंत्राचा हजार वेळा जप केल्यावर माणूस नेहमी शुद्ध राहतो; त्यानंतर, हे द्विजांनो, स्वतःच्या सिद्धीसाठी पुढे जप करावा.

एवमष्टोत्तरशतकोटिजप्तेनवैपुनः प्रणवेनप्रबुद्धस्तुशुद्धयोगमवाप्नुयात्

अशा प्रकारे, एकशे आठ कोटी जप केल्यावर, प्राणवामुळे जागृती येते आणि शुद्ध योग प्राप्त होतो.

शुद्धयोगेनसंयुक्तोजीवन्मुक्तोनसंशयः सदाजपन्सदाध्यायञ्छिवं प्रणवरूपिणम्

शुद्ध योगाने युक्त झाल्यावर, तो जीवंत असतानाच मुक्त होतो, यात शंका नाही; तो नेहमी प्राणवरूप शिवाचा जप व ध्यान करतो.

समाधिस्थोमहायोगीशिव एव नसंशयः ऋषिच्छंदोदेवतादिन्यस्यदेहेपुनर्जपेत्

समाधीत मग्न असलेला महायोगी खरोखरच शिवाच असतो, यात शंका नाही; ऋषी, छंद, देवता इत्यादीप्रमाणे शरीरात पुन्हा जप करावा.

प्रणवं मातृकायुक्तंदेहेत्यस्य ऋषिर्भवेत् दशमातृषडध्वादि सर्वंन्यासफलं लभेत्

मातृकांसह प्राणवाचा शरीरात जप केल्यावर त्याचा ऋषी म्हणून ऋषीच असतो; दहा मातृका, सहा मार्ग इत्यादींमुळे सर्व न्यासाचे फळ मिळते.

प्रवृत्तानां चमिश्राणांस्थूलप्रणवमिष्यते क्रियातपोजपैर्युक्तास्त्रिविधाः शिवयोगिनः

कर्म करणाऱ्यांसाठी आणि मिश्र साधन करणाऱ्यांसाठी स्थूल प्राणव सांगितला आहे; क्रिया, तप आणि जप यांच्याशी संबंधित शिवयोगी तीन प्रकारचे असतात.

धनादिविभवैश्चैवकराद्यंगैर्नमादिभिः क्रियया पूजयायुक्तःक्रियायोगीति कथ्यते

धन व इतर सुखसंपत्ती, हात व इतर अंग, नाव इत्यादींनी युक्त होऊन जो पूजा करतो, त्याला क्रियायोगी म्हणतात.

पूजायुक्तश्चमितभुग्बाह्यंद्रियजयान्वितः परद्रोहादिरहितस्तपोयोगीति कथ्यते

जो पूजा करतो, इंद्रिये जिंकलेली आहेत, दुसऱ्याला त्रास देत नाही आणि दोषांपासून मुक्त आहे, त्याला तपयोगी म्हणतात.

एतैर्युक्तःसदाक्रुद्धःसर्वकामादिवर्जितः सदाजपपरःशांतोजपयोगीति तंविदुः

जो नेहमी शांत असतो, सर्व इच्छा व राग सोडलेला असतो, आणि नेहमी जपात मग्न असतो, त्याला जपयोगी म्हणतात.

उपचारैः षोडशभिः पूजया शिवयोगिनाम् सालोक्यादिक्रमेणैवशुद्धोमुक्तिंलभेन्नरः

सोळा उपचारांनी पूजा केल्यावर, शिवयोगींमध्ये, मनुष्याला शिवासोबत राहण्यापासून सुरू होऊन शुद्ध मुक्ती मिळते.

जपयोगमथोवक्ष्येगदतः शृणुतद्विजाः तपःकर्तुर्जपः प्रोक्तोयज्जमन्परिमार्जते

आता मी जपयोग सांगतो; हे द्विजांनो, ते ऐका. तप करणाऱ्यांसाठी जप सांगितला आहे, कारण तो यज्ञ शुद्ध करतो.

शिवनामनमःपूर्वंचतुर्थ्यांपञ्चतत्त्वकम् स्थूलप्रणवरूपं हि शिवपञ्चाक्षरं द्विजाः

शिवाचे नाव, 'नमः' या चतुर्थी विभक्तीने आधी लावून, पंचतत्त्वांनी युक्त असते; हेच स्थूल प्राणवरूप शिवपंचाक्षर आहे, हे द्विजांनो.

पञ्चाक्षरजपेनैव सर्वसिद्धिं लभेन्नरः प्रणवेनादिसंयुक्तंसदापञ्चाक्षरंजपेत्

पंचाक्षरी मंत्राचा जप केल्याने मनुष्य सर्व सिद्धी मिळवतो; प्राणवाने सुरुवात करून नेहमी पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा.

गुरूपदेशंसंगम्यसुखवासेसुभूतले पूर्वपक्षेसमारभ्यकृष्णभूतावधिद्विजाः

गुरूचे उपदेश मिळवून, उत्तम पृथ्वीवर सुखाने राहून, पूर्व दिशेपासून सुरू करून कृष्ण पक्षापर्यंत, हे द्विजांनो,

माघंभाद्रंविशिष्टंतुसर्वकालोत्तमोत्तमम् एकवारंमिताशीतुवाग्यतोनियतेंद्रियः

माघ आणि भाद्र महिन्यांना सर्व काळांमध्ये श्रेष्ठ मानले आहे; रोज एकदा, मोजून खावे, वाणी व इंद्रिये संयमित ठेवावीत.