शिवपुराणम्

पितृमातृस्वरूपेणशिवलिंगंप्रपूजयेत् भर्गः पुरुषरूपो हि भर्गाप्रकृतिरुच्यते

शंकरलिंगाची पूजा वडील-मातेसारख्या रूपात करावी; भर्ग हा पुरुषरूप आहे, आणि भर्गा ही प्रकृती मानली जाते.

अव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः पुरुष उच्यते सुव्यक्तांतरधिष्ठानंगर्भः प्रकृतिरुच्यते

अव्यक्त अंतःस्थानी असलेला गर्भ पुरुष म्हणतात; स्पष्ट अंतःस्थानी असलेला गर्भ प्रकृती म्हणतात.

पुरुषत्वादिगर्भोहिगर्भवाञ्जनकोयतः पुरुषात्प्रकृतोयुक्तंप्रथमंजन्मकथ्यते

गर्भ हा पुरुष आहे, कारण तो उत्पत्ती करणारा आहे; पुरुष आणि प्रकृती यांच्या एकत्रितपणातून पहिल्या जन्माची उत्पत्ती होते असे सांगितले आहे.

प्रकृतेर्व्यक्ततांयातंद्वितीयं जन्म कथ्यते जन्मजंतुर्मृत्युजन्म पुरुषात्प्रतिपद्यते

प्रकृती प्रकट झाल्यावर दुसरा जन्म होतो असे सांगितले जाते; जन्मलेल्या जीवाला मृत्यू प्राप्त होतो, आणि हा पुरुषापासूनच उत्पन्न होतो.

अन्यतोभाव्यते ऽवश्यंमाययाजन्मकथ्यते जीर्यतेजन्मकालाद्यत्तस्माज्जीव इति स्मृतः

अन्यथा, मायेने जन्म होणे अपरिहार्य आहे; जे जन्मते ते काळानुसार नष्ट होते, म्हणून त्याला जीव असे म्हणतात.

जन्मतेतन्यते पाशैर्जीवशब्दार्थ एव हि जन्मपाशनिवृत्त्यर्थंजन्मलिंगंप्रपूजयेत्

जन्मामुळे जीवाला बंधनं येतं; 'जीव' हा शब्द ह्याच अर्थानं वापरला जातो. जन्माचं बंधन दूर व्हावं म्हणून जन्माचं लिंग पूजावं.

भं वृद्धिं गच्छतीत्यर्थाद्भगःप्रकृतिरुच्यते प्राकृतैः शब्दमात्राद्यैः प्राकृतेंद्रियभोजनात्

'भं' म्हणजे वाढणं, म्हणून 'भग' हा मूळ मानला जातो; साध्या शब्दांनी आणि नैसर्गिक मार्गांनी, इंद्रियांच्या सुखातून, तो प्रकृती म्हणून ओळखला जातो.

भगस्येदं भोगमिति शब्दार्थो मुख्यतः श्रुतः मुख्यो भगस्तु प्रकृतिर्भगवाञ्छिव उच्यते

'भग'चा मुख्य अर्थ आहे भोग; हेच त्याचं मुख्य रूप मानलं जातं. मुख्य 'भग' म्हणजे प्रकृती, आणि शंकराला 'भगवान' असं म्हणतात.

भगवान्भोगदाताहिना ऽन्योभोगप्रदायकः भगस्वामीचभगवान्भर्ग इत्युच्यतेबुधैः

भगवान हा भोग देणारा आहे; दुसरा कोणी भोग देत नाही. 'भग'चा स्वामी हाच 'भर्ग' म्हणून ज्ञानी लोकांनी म्हटलं आहे.

भगेनसहितंलिंगं भगंलिंगेनसंयुतम् इहामुत्रचभोगार्थंनित्यभोगार्थमेव च

भगासोबत लिंग किंवा लिंगासोबत भग, या दोन्हींच्या एकत्रिततेमुळे या जगात आणि पुढच्या जगात भोग मिळतो, आणि तो भोग कायमचा असतो.

भगवंतंमहादेवं शिवलिंगंप्रपूजयेत् लोकप्रसवितासूर्यस्तच्चिह्नं प्रसवाद्भवेत्

भगवान महादेवाचं शिवलिंग म्हणून पूजन करावं; सूर्य हा जगाचा उत्पत्ती करणारा आहे, आणि ते चिन्ह सृष्टीमुळे निर्माण झालं आहे.

लिंगार्थगमकंचिह्नंलिंगमित्यभिधीयते

ज्याच्यामुळे लिंगाचा अर्थ कळतो, त्या चिन्हाला 'लिंग' असं म्हणतात.

लिंगमर्थंहिपुरुषं शिवंगमयतीत्यदः शिवशक्त्योश्चचिह्नस्यमेलनंलिंगमुच्यते

लिंग हा पुरुषाचा अर्थ सांगतो, कारण तो शंकराशी एकरूप होतो; शंकर आणि शक्ती यांच्या चिन्हांचं मिलन 'लिंग' असं म्हणतात.

स्वचिह्नपूजनात्प्रीतश्चिह्नकार्यं न वीयते चिह्नकार्यंतुजन्मादिजन्माद्यंविनिवर्तते

आपल्या स्वतःच्या चिन्हाची पूजा केल्याने समाधान मिळतं; त्या चिन्हाचं कार्य नष्ट होत नाही. जन्मापासूनचं कार्य मात्र दूर होतं.

प्राकृतैः पुरुषैश्चापिबाह्याभ्यंतरसंभवैः षोडशैरुपचारैश्च शिवलिंगंप्रपूजयेत्

साध्या माणसांनी आणि नैसर्गिक मार्गांनी, बाह्य आणि अंतर्गत अशा सोळा उपचारांनी शिवलिंगाची पूजा करावी.

एवमादित्यवारेहिपूजाजन्मनिवर्तिका आदिवारेमहालिंगंप्रणवेनैवपूजयेत्

सूर्यवाराच्या दिवशी पूजा केल्याने जन्माचं बंधन सुटतं; पहिल्या दिवशी महालिंगाची पूजा ॐकाराने करावी.

आदिवारे पञ्चगव्यैरभिषेको विशिष्यते गोमयंगोजलंक्षीरंदध्याज्यं पञ्चगव्यकम्

पहिल्या दिवशी गायीच्या पाच पदार्थांनी अभिषेक करावा, हे विशेष सांगितलं आहे: गोमय, गोमूत्र, दूध, दही आणि तूप.

क्षीराद्यंचपृथक्च्चैवमधुनाचेक्षुसारकैः गव्यक्षीरान्ननैवेद्यंप्रणवेनैवकारयेत्

दूध वगैरे वेगळं, तसेच मध आणि ऊसाचा रस, हे गायीच्या दुधापासून तयार नैवेद्य ॐकाराने अर्पण करावेत.

प्रणवंध्वनिलिंगंतुनादलिंगंस्वयंभुवः बिंदुलिंगं तु यंत्रंस्यान्मकारंतुप्रतिष्ठितम्

ध्वनीचं लिंग म्हणजे ॐकार; नादाचं लिंग स्वयंभू आहे; बिंदूचं लिंग म्हणजे यंत्र, आणि 'म'कार स्थिर आहे.

उकारंचरलिंगंस्यादकारंगुरुविग्रहम् षड्लिंगपूजयानित्यंजीवन्मुक्तोनसंशयः

'उ'कार हे चल लिंग आहे; 'अ'कार हा गुरुचा स्वरूप आहे. या सहा लिंगांची नेहमी पूजा केल्याने माणूस जिवंतपणी मुक्त होतो, यात शंका नाही.

शिवस्यभक्त्यापूजा हि जन्ममुक्तिकरीनृणाम् रुद्राक्षधारणात्पादमर्धं वैभूतिधारणात्

शंकराची भक्तीनं पूजा केल्याने माणसाला जन्ममुक्ती मिळते; रुद्राक्ष घातल्याने अर्ध पाऊल, आणि विभूती लावल्याने आणखी अर्ध पाऊल मिळतं.

त्रिपादं मंत्रजाप्याच्च पूजया पूर्णभक्तिमान् शिवलिंगं च भक्तं च पूज्य मोक्षं लभेन्नरः

मंत्रजप केल्याने तीन पावलं मिळतात; पूजा आणि पूर्ण भक्तीने शिवलिंग आणि भक्त दोघांची पूजा होते, आणि माणसाला मोक्ष मिळतो.

य इमं पठते ऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः तस्यैव शिवभक्तिश्च वर्धतेसुदृढा द्विजाः

जो कोणी हा अध्याय मन लावून वाचतो किंवा ऐकतो, त्याची शंकरावरची भक्ती नक्कीच दृढ होते, हे द्विजांनो.

प्रणवस्यचमाहात्म्यंषड्लिंगस्यमहामुने शिवभक्तस्यपूजांचक्रमशोब्रूहिनःप्रभो

महामुने, आम्हाला प्रणवाचं, सहा प्रकारच्या लिंगाचं आणि शिवभक्ताच्या पूजेचं महत्त्व सांग.

तपोधनैर्भवद्भिश्च सम्यक्प्रश्नस्त्वयं कृतः अस्योत्तरंमहादेवोजानातिस्मनचापरः

तपस्वींनो, तुम्ही योग्य प्रश्न विचारला आहे; या प्रश्नाचं उत्तर फक्त महादेव जाणतो, दुसरं कोणीही नाही.

अथापिवक्ष्येतमहंशिवस्यकृपयैवहि शिवो ऽस्माकंचयुष्माकंरक्षांगृह्णातुभूरिशः

आता शिवाच्या कृपेने मी हे समजावून सांगतो; शिव आपली आणि तुमची दोघांचीही रक्षा करो.

प्रोहिप्रकृतिजातस्यसंसारस्यमहोदधेः नवं नावांतरमिति प्रणवं वै विदुर्बुधाः

या संसाराच्या मोठ्या समुद्रात जन्मलेल्या माणसासाठी, ज्ञानी लोक प्रणवाला नवीन होडीसारखा मानतात.

प्रःप्रपञ्चोननास्तिवो युष्माकंप्रणवंविदुः प्रकर्षेणनयेद्यस्मान्मोक्षंवः प्रणवं विदुः

'प्र' या अक्षराने पाच प्रकारचं प्रपंच सूचित होतं; प्रणव हा तुमच्यासाठी आहे, कारण तो तुम्हाला उत्तम प्रकारे मुक्तीकडे नेतो.

स्वजापकानांयोगिनांस्वमंत्रपूजकस्यच सर्वकर्मक्षयंकृत्वादिव्यज्ञानंतुनूतनम्

आपला मंत्र जपणाऱ्यांसाठी, योगींना आणि स्वतःच्या मंत्राची पूजा करणाऱ्यांसाठी, प्रणव सर्व कर्म नष्ट करून नवीन दिव्य ज्ञान देतो.