शिवपुराणम्

बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः

विद्या मिळवू इच्छिणाऱ्या माणसांनी मुलांना ब्रह्माची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि पुत्रसुख हवे असणाऱ्यांनी तरुणांना विष्णूची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

वृद्धानां रुद्रबुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः

ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी वृद्धांना रुद्राची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि बुध्दी हवी असणाऱ्यांनी मुलांना व स्त्रियांना सरस्वतीची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः

भोगसुख हवे असणाऱ्यांनी तरुण स्त्रियांना लक्ष्मीची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि आत्मसाक्षात्काराची इच्छा असणाऱ्यांनी वृद्ध स्त्रियांना पार्वतीची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः

साधना, भीक किंवा गुरुदक्षिणा याने मिळवलेले धन शुद्ध मानले जाते; असे धन पूर्ण फल देणारे असते.

शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते

शुद्धपणे मिळवलेले दान मध्यम दर्जाचे मानतात; शेती किंवा व्यापारातून मिळवलेले धन कनिष्ठ समजले जाते.

क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्

क्षत्रिय आणि वैश्य यांनी शौर्य किंवा व्यापारातून मिळवलेले धन श्रेष्ठ मानतात; शूद्रांनी सेवेतून मिळवलेले धन तसेच श्रेष्ठ समजले जाते.

स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्

धर्मनिष्ठ स्त्रियांसाठी वडिलांकडून किंवा नवऱ्याकडून मिळालेले धन, तसेच गायी व इतर दान, द्वादशीला आणि चैत्रादि महिन्यांत योग्य क्रमाने द्यावे.

संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च

किंवा शुभ काळात, इच्छित फलासाठी एकत्र येऊन गायी, जमीन, सोने, तूप, वस्त्रे, धान्य आणि गूळ यांचे दान द्यावे.

रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा

चांदी, मीठ, कोहळा, बारा कन्या आणि गायी यांचे दान द्यावे; गायीचे दान करताना तिचे दूध व शेणही उपकारासाठी द्यावे.

धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः

धन किंवा धान्याच्या अभावाने दु:खी असणाऱ्यांचे दु:ख दूर होते; पाणी किंवा तेलाच्या अभावाने दु:खी असणाऱ्यांचे दु:ख गायीच्या दूधाने व पाण्याने दूर होते.

कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता

शरीराच्या रक्षणासाठी दूध, दही आणि तूप द्यावे; त्यामुळे त्यांचे पोषण होते, हे ज्ञानी लोकांनी समजावे.

भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चा ऽमुत्र च द्विजाः तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः

जमिनीचे दान या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात स्थैर्यासाठी असते, हे द्विजांनो; तीळाचे दान नेहमी बळासाठी असते आणि मृत्यूवर विजय मिळवून देते.

हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः

सोने जठराग्नी वाढवते आणि ताकद देते; तूप पोषण करते आणि वस्त्र आयुष्य वाढवते, असे समजावे.

धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्

धान्य आणि अन्न समृद्धीसाठी असते; गूळ मधुर आहारासाठी असतो; चांदी वीर्यवृद्धीसाठी आणि मीठ सहा रसांसाठी असते.

सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चा ऽमुत्र च द्विजाः

हे सर्व गोष्टी सर्व प्रकारच्या समृद्धीसाठी आहेत; कोहळा पोषण देतो आणि या जन्मात व पुढच्या जन्मात सर्व सुखांची प्राप्ती करून देतो, हे द्विजांनो.

यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च

एकदा कन्यादान केल्यावर आयुष्यभर भोग मिळतो; तसेच फणस, आंबा, कवठ या झाडांची फळेही तशीच फलदायी असतात.

कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा

केळी व इतर औषधी वनस्पतींची फळे, तसेच माश व मुग यांच्या फळे आणि इतर भाज्यांची फळेही तशीच फलदायी असतात.

मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता

काळानुसार मिरी, मोहरी यांसारख्या भाज्या आणि मसाले, तसेच त्या वेळी मिळणारी फळे ज्ञानी माणसाने अर्पण करावीत.

श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा

ज्ञानी व्यक्तीने नेहमीच ऐकणे व इतर इंद्रियांना समाधान मिळावे म्हणून, आणि दिशांना व इतर देवतांना संतोष मिळावा म्हणून अर्पण करावे.

वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते

वेद आणि शास्त्र गुरूच्या तोंडून शिकून, कर्माचे फळ मिळते ही समजूत ठेवणे, ह्यालाच श्रद्धा म्हणतात.

बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी सर्वाभावे दरिद्रस्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्

नातेवाईक किंवा राजाच्या भीतीने निर्माण झालेली श्रद्धा ही कमी असते; पण ज्याच्याकडे काहीच नाही, त्या गरिबाने तरीही शब्दाने किंवा कृतीने पूजा करावी.

वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः

मंत्र, स्तोत्र, जप यांचा उच्चार म्हणजे वाचिक पूजा; तीर्थयात्रा, व्रत वगैरे गोष्टींना शारीरिक पूजा म्हणतात.

येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते

थोडं असो वा जास्त, कोणत्याही प्रकारे, देवतेसाठी अर्पण केलं तर ते उपभोगासाठी योग्य ठरतं.

तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्

तपश्चर्या आणि दान हे नेहमी करावं; आपल्या जातीच्या गुणांनी शोभणारे निवारा द्यावा.

देवानां तृप्तये ऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः इहा ऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्

देवतांच्या तृप्तीसाठी सर्व प्रकारचे सुख देणं हे या जगात आणि पुढच्या जन्मातही उत्तम फळ देतं, असं ज्ञानी लोक सांगतात; आणि परमेश्वराला अर्पण करण्याच्या भावनेने केल्यास मुक्तीचं फळ मिळतं.

य इमं पठते ऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

जो कोणी हा अध्याय वाचतो किंवा नेहमी ऐकतो, त्याला योग्य समज आणि ज्ञानाची सिद्धी प्राप्त होते.

पार्थिवप्रतिमापूजाविधानं ब्रूहि सत्तम येन पूजाविधानेन सर्वाभिष्टमवाप्यते

हे श्रेष्ठा, मातीच्या मूर्तीची पूजा कशी करावी ते सांग, ज्यामुळे योग्य पद्धतीने पूजा केल्यावर सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

सुसाधुपृष्टं युष्माभिः सदा सर्वार्थदायकम् सद्यो दुःखस्य शमनं शृणुत प्रब्रवीमि वः

तुम्ही फार चांगला प्रश्न विचारला आहे; कारण हे नेहमी सर्व काही देणारं आहे. ऐका, मी ते सांगतो जे लगेच दुःख दूर करतं.

अपमृत्युहरं कालमृत्योश्चापि विनाशनम् सद्यः कलत्रपुत्रादिधनधान्यप्रदं द्विजाः

हे द्विजांनो, हे अकाळमृत्यू दूर करतं आणि काळमृत्यूही नष्ट करतं; तसेच हे त्वरित पत्नी, मुले, धन आणि धान्य देतं.