शिवपुराणम्

गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा यथा ऽर्थहिनो लोके ऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति

ज्याला गायत्री जपाचे रक्षण मिळते, त्याला ती गायत्री म्हणतात; जसे या जगात ज्याच्याकडे काहीच नाही, तो दुसऱ्यासाठी काही देत नाही.

अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्सत्रातुमर्हति

जो माणूस स्वतः शुद्ध असून दुसऱ्यासाठी या जगात संपत्ती देतो, तो खरोखरच पवित्र आत्मा आहे आणि अशा माणसाला इतरांचे रक्षण करण्यास पात्र मानले जाते.

गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि

गायत्री जपाने जो शुद्ध होतो, त्याला शुद्ध ब्राह्मण म्हणतात. म्हणूनच दान, जप, होम, पूजा आणि सर्व कर्मांत गायत्री जप महत्त्वाचा आहे.

दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्

ब्राह्मण दान देण्यास आणि रक्षण करण्यास योग्य असतो. अन्नाचा खरा हक्कदार तो आहे जो उपाशी आहे, मग तो स्त्री असो वा पुरुष.

ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्

योग्य वेळी, शांतचित्त श्रेष्ठ ब्राह्मणाला बोलावून, त्याला उपयुक्त आणि इच्छित ज्ञान किंवा शब्द द्यावे.

इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्थफलदं विदुः

इच्छेने दिलेले दान पूर्ण फळ देते असे समजले जाते. प्रश्नाच्या उत्तरादाखल दिलेले दान त्याच्या हेतूप्रमाणे फळ देते.

यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः

सेवकाला दिलेले दान त्याच्या पायापर्यंत पोहोचण्याचे फळ देते. पण केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्या आणि गरिब असलेल्या व्यक्तीस दिलेले दान श्रेष्ठ द्विजांनी प्रशंसित केले आहे.

दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्

या जगात उपभोगासाठी दिलेली संपत्ती दहा वर्षांचे फळ देते. वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला दिल्यास, ते स्वर्गात दहा वर्षांचे फळ देते.

गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः

गायत्री जप करणाऱ्याला दिलेले दान सत्यलोकात दहा वर्षांचे फळ देते. विष्णूभक्त ब्राह्मणाला दिलेले दान वैकुंठ प्राप्त करून देते असे मानले जाते.

शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते

शिवभक्त ब्राह्मणाला दिलेले दान कैलास प्राप्त करून देते असे मानले जाते. म्हणून प्रत्येकजण आपल्या इच्छित लोकातील सुखासाठी दान करतो.

दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते

जो माणूस रविवारी ब्राह्मणाला दहा पट अन्न देतो, त्याला पुढच्या जन्मात दहा वर्षे आरोग्य लाभते.

बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्

मोठा सन्मान, आमंत्रण, अभ्यंग, पायांची सेवा, वस्त्र, सुगंधाने पूजा, तूप, पिठाचे पदार्थ आणि गोड पदार्थ यांचा समावेश आहे.

षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्

षड्रसयुक्त पदार्थ, भाजी, तांबूल, लहान-मोठी दक्षिणा, नमस्कार, सोबत जाणे आणि दहा पट शिजवलेले अन्न हे सर्व द्यावे.

दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः अर्कवारे तथा ऽ ऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते

जो माणूस रविवारी दहा ब्राह्मणांना दहा पट अन्न देतो, त्याला शंभर वर्षे आरोग्य लाभते.

सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि

सोमवार आणि इतर वारांना, त्या त्या वाराच्या गुणाप्रमाणे अन्नदानाचे फळ या जगात आणि पुढच्या जन्मात मिळते हे समजावे.

सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते

सातही वारांना दहा ब्राह्मणांना दहा पट अन्न दिल्यास, शंभर वर्षे आरोग्य व इतर लाभ मिळतात.

एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते

अशा प्रकारे, जो माणूस रविवारी शंभर ब्राह्मणांना अन्न देतो, तो शंभर वर्षे आरोग्याने शर्वलोकात आनंद घेतो.

सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वा ऽयुतवर्षं समश्नुते एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता

तसेच, हजार ब्राह्मणांना दिल्यास, दहा हजार वर्षे फळ मिळते. सोमवारी आणि इतर वारांना हे ज्ञानी लोकांनी समजून घ्यावे.

भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते

रविवारी गायत्रीने शुद्ध मन असलेल्या हजारो ब्राह्मणांना अन्न दिल्यास, सत्यलोकात आरोग्य व इतर लाभ मिळतात.

अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्रलोके समश्नुते

दहा हजार लोकांना अन्नदान केल्याने विष्णुलोक मिळतो; पण एक लाख लोकांना अन्नदान केल्याने रुद्रलोक मिळतो.

बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः

विद्या मिळवू इच्छिणाऱ्या माणसांनी मुलांना ब्रह्माची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि पुत्रसुख हवे असणाऱ्यांनी तरुणांना विष्णूची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

वृद्धानां रुद्रबुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः

ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी वृद्धांना रुद्राची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि बुध्दी हवी असणाऱ्यांनी मुलांना व स्त्रियांना सरस्वतीची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः

भोगसुख हवे असणाऱ्यांनी तरुण स्त्रियांना लक्ष्मीची भावना ठेवून अन्न द्यावे; आणि आत्मसाक्षात्काराची इच्छा असणाऱ्यांनी वृद्ध स्त्रियांना पार्वतीची भावना ठेवून अन्न द्यावे.

शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः

साधना, भीक किंवा गुरुदक्षिणा याने मिळवलेले धन शुद्ध मानले जाते; असे धन पूर्ण फल देणारे असते.

शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते

शुद्धपणे मिळवलेले दान मध्यम दर्जाचे मानतात; शेती किंवा व्यापारातून मिळवलेले धन कनिष्ठ समजले जाते.

क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्

क्षत्रिय आणि वैश्य यांनी शौर्य किंवा व्यापारातून मिळवलेले धन श्रेष्ठ मानतात; शूद्रांनी सेवेतून मिळवलेले धन तसेच श्रेष्ठ समजले जाते.

स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्

धर्मनिष्ठ स्त्रियांसाठी वडिलांकडून किंवा नवऱ्याकडून मिळालेले धन, तसेच गायी व इतर दान, द्वादशीला आणि चैत्रादि महिन्यांत योग्य क्रमाने द्यावे.

संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च

किंवा शुभ काळात, इच्छित फलासाठी एकत्र येऊन गायी, जमीन, सोने, तूप, वस्त्रे, धान्य आणि गूळ यांचे दान द्यावे.

रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा

चांदी, मीठ, कोहळा, बारा कन्या आणि गायी यांचे दान द्यावे; गायीचे दान करताना तिचे दूध व शेणही उपकारासाठी द्यावे.