शिवपुराणम्

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

अत्यंत सूक्ष्म ध्यान हे विषयरहित असते; खऱ्या अर्थाने त्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. किंवा, विषय असलेले ध्यान हे एखाद्या रूपावर आधारलेले असते.

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

विषयरहित ध्यान म्हणजे निराकार आत्मसाक्षात्कार मानले जाते; बीज असो वा नसो, तेच खरे ध्यान आहे.

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

निराकार आणि साकार या दोन्ही आधारांमुळे, सुरुवातीला बीज असलेले, म्हणजे विषय असलेले ध्यान करावे.

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

शेवटी सर्व सिद्धींसाठी विषयरहित, बीजरहित ध्यान करावे. प्राणायामामुळे देवीची शांती वगैरे अवस्थाही क्रमाने साधता येतात.

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

शांती, अत्यंत शांतता, तेज आणि त्यानंतरची परम प्रसन्नता—यालाच शांती म्हणतात, जी सर्व दुःखांचा अंत करते.

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

आतल्या आणि बाहेरच्या अंधाराचा नाश होणे म्हणजे अत्यंत शांतता; आत-बाहेर प्रकाशमान होणे म्हणजे तेज असे म्हणतात.

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

ही जी मनाची स्थिरता आहे, तिला ज्ञानी लोक प्रसन्नता म्हणतात; सर्व कारणे, बाह्य आणि अंतर्गत, यामुळेच निवळतात.

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्

बुद्धीच्या प्रसन्नतेमुळे हे सर्व लवकर साध्य होते: ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचा हेतू—ही चारही गोष्टी जाणून ध्यान करावे.

ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः

ज्ञान आणि वैराग्य असलेला, नेहमी एकाग्र मनाचा, श्रद्धावान आणि शांत आत्मा असलेला, असा माणूस ज्ञानी लोकांच्या मते खरा ध्यानकर्ता आहे.

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

ध्यानात मूळ म्हणजे चिंतन; पुन्हा पुन्हा शिवाचे चिंतन करणे हेच खरे आहे.

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

थोडा जरी योगाभ्यास केला, तरी पाप नष्ट होते; तसेच श्रद्धेने परमेश्वराचे क्षणभर जरी ध्यान केले, तरी ते साध्य होते.

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

जे ध्यान एकाग्र, विचलित न झालेल्या मनाने केले जाते, त्यालाच ध्यान म्हणतात.

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम् ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः

बुद्धीच्या प्रवाहासारख्या ध्यानाला जो आधार असतो, त्यालाच ज्ञानी लोक ध्यानाचा विषय म्हणतात; आणि तो म्हणजे शिव आणि पार्वती स्वतः.

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्

पूर्णपणे शिवाचे ध्यान केल्याने थेट मुक्ती, सर्वसामर्थ्य आणि अणिमा वगैरे सिद्धी मिळतात.

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात् तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः

कारण ध्यानामुळे सुख, मुक्ती आणि निर्भयता मिळते; म्हणून सर्व काही सोडून, माणसाने ध्यानात मन लावावे.

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः

ध्यानाशिवाय ज्ञान मिळत नाही आणि योगीशिवाय ध्यान होत नाही. ज्याच्याकडे ध्यान आणि ज्ञान दोन्ही आहे, त्याने संसाराचा महासागर पार केला आहे.

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति

एकाग्र, शांत आणि सर्व उपाधींपासून मुक्त असे ज्ञान, योगाचा सराव करणाऱ्या योग्यालाच मिळते.

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा

ज्यांचे सर्व पाप नष्ट झाले आहे, त्यांची बुद्धी ज्ञान आणि ध्यान यामध्ये स्थिर राहते. पण ज्यांची बुद्धी पापांनी ग्रासलेली आहे, त्यांना या गोष्टींची चर्चा सुद्धा दुर्लभ असते.

यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्

जसा प्रज्वलित अग्नी ओले-सुक्या दोन्ही वस्तू जाळतो, तसाच ध्यानाचा अग्नी शुभ आणि अशुभ दोन्ही कर्म क्षणात जाळून टाकतो.

अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत्

जसा अगदी छोटा दिवा मोठं अंधार घालवतो, तसा थोडासा योगाभ्यासही मोठं पाप नष्ट करतो.

ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते

जो श्रद्धेने परमेश्वराचे क्षणभरसुद्धा ध्यान करतो, त्याला मिळणारे उत्तम कल्याण कधीच संपत नाही.

नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत्

ध्यानासारखे तीर्थ नाही, ध्यानासारखे तप नाही, ध्यानासारखा यज्ञ नाही; म्हणून ध्यानाचा सराव करावा.

तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान् योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात्

योगी जलाने भरलेल्या तीर्थांना किंवा माती-पाषाणातील देवांना शरण जात नाहीत, कारण त्यांचा विश्वास स्वतःच्या आत्म्यात असतो.

योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

योग्यांना सूक्ष्म देह प्रत्यक्ष दिव्य स्वरूपात दिसतो, जसा योग न करणाऱ्यांना माती-काठ्यांनी बनवलेले स्थूल रूप कल्पित वाटते.

यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः

जसे राजाच्या महालात राहणारेच त्याला प्रिय असतात, बाहेरचे नाही, तसेच अंतःकरणाने ध्यान करणारे शंभूला प्रिय असतात, कर्मकांड करणारे नाही.

बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः

जसे बाहेर राहणाऱ्यांना राजाच्या महालात असूनही फारसा लाभ मिळत नाही, तसेच येथे केवळ कर्म करणाऱ्यांनाही फारसे फळ मिळत नाही.

यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति

ज्ञान आणि योगासाठी प्रयत्न करणारे वाटेत अपयशी झाले तरी, केवळ योगाच्या प्रयत्नामुळे त्यांना रुद्रलोक मिळतो.

अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते

तेथे सुखाचा अनुभव घेऊन तो योग्यांच्या घराण्यात जन्म घेतो; पुन्हा ज्ञान आणि योग मिळवून तो संसारातून मुक्त होतो.

जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः

योग जाणण्याची इच्छा असणाऱ्यालाही जी अवस्था मिळते, ती सर्व मोठ्या यज्ञांनी सुद्धा मिळत नाही.