शिवपुराणम्

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

शंकराच्या स्थूल रूपांची व्यवस्था शास्त्रांमध्ये सांगितली आहे. ती रूपे कधी उग्र, कधी मिश्र, कधी शांत अशी आहेत, हे ऋषींनी सांगितले आहे.

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

फलाची इच्छा नसलेल्या आणि ध्यानात पारंगत अशांनी ही रूपे ध्यानात घ्यावीत. उग्र रूपाचे ध्यान केल्यास पाप आणि रोग नष्ट होतात.

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

मिश्र किंवा सौम्य रूपाचे ध्यान केल्याने लगेच किंवा उशिरा मुक्ती मिळत नाही; पण सौम्य रूपाच्या ध्यानाने विशेषतः मुक्ती, शांती आणि ज्ञान प्राप्त होते.

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

येथे सिद्धी क्रमाने प्राप्त होतात, यात काहीही शंका नाही.

श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

श्रीकंठनाथाचे स्मरण केल्याने सर्व इच्छित फल त्वरित मिळते, असे समजून काही योगी त्यांचे ध्यान करतात.

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

मनाची स्थिरता यावी म्हणून काहीजण स्थूल ध्यान करतात. स्थूलावर मन स्थिर झाले की, सूक्ष्मातही ते तितकेच स्थिर होते.

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

शंकराचे ध्यान केल्यास सर्व सिद्धी प्रत्यक्ष मिळतात. इतर रूपांचे ध्यान करताना, त्यातही शंकराचे स्वरूपच पहावे.

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

मनाची स्थिरता ओळखावी आणि पुन्हा पुन्हा त्यावर मन लावून ध्यान करावे. सुरुवातीला ध्यानाला काही विषय असतो, नंतर मात्र विषयरहित ध्यान होते, असे सांगितले आहे.

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

ज्ञानी लोकांचे मत असे आहे की, पूर्णपणे विषयरहित ध्यान असूच शकत नाही, कारण बुद्धीचा अखंड प्रवाहच ध्यान मानला जातो.

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्

म्हणून येथे बुद्धी फक्त विषय नसताना कार्य करते; त्यामुळे विषय असलेले ध्यान हे जणू काही उगवत्या सूर्याच्या किरणांसारखे असते.

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

अत्यंत सूक्ष्म ध्यान हे विषयरहित असते; खऱ्या अर्थाने त्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. किंवा, विषय असलेले ध्यान हे एखाद्या रूपावर आधारलेले असते.

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

विषयरहित ध्यान म्हणजे निराकार आत्मसाक्षात्कार मानले जाते; बीज असो वा नसो, तेच खरे ध्यान आहे.

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

निराकार आणि साकार या दोन्ही आधारांमुळे, सुरुवातीला बीज असलेले, म्हणजे विषय असलेले ध्यान करावे.

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

शेवटी सर्व सिद्धींसाठी विषयरहित, बीजरहित ध्यान करावे. प्राणायामामुळे देवीची शांती वगैरे अवस्थाही क्रमाने साधता येतात.

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

शांती, अत्यंत शांतता, तेज आणि त्यानंतरची परम प्रसन्नता—यालाच शांती म्हणतात, जी सर्व दुःखांचा अंत करते.

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

आतल्या आणि बाहेरच्या अंधाराचा नाश होणे म्हणजे अत्यंत शांतता; आत-बाहेर प्रकाशमान होणे म्हणजे तेज असे म्हणतात.

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

ही जी मनाची स्थिरता आहे, तिला ज्ञानी लोक प्रसन्नता म्हणतात; सर्व कारणे, बाह्य आणि अंतर्गत, यामुळेच निवळतात.

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्

बुद्धीच्या प्रसन्नतेमुळे हे सर्व लवकर साध्य होते: ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचा हेतू—ही चारही गोष्टी जाणून ध्यान करावे.

ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः

ज्ञान आणि वैराग्य असलेला, नेहमी एकाग्र मनाचा, श्रद्धावान आणि शांत आत्मा असलेला, असा माणूस ज्ञानी लोकांच्या मते खरा ध्यानकर्ता आहे.

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

ध्यानात मूळ म्हणजे चिंतन; पुन्हा पुन्हा शिवाचे चिंतन करणे हेच खरे आहे.

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

थोडा जरी योगाभ्यास केला, तरी पाप नष्ट होते; तसेच श्रद्धेने परमेश्वराचे क्षणभर जरी ध्यान केले, तरी ते साध्य होते.

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

जे ध्यान एकाग्र, विचलित न झालेल्या मनाने केले जाते, त्यालाच ध्यान म्हणतात.

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम् ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः

बुद्धीच्या प्रवाहासारख्या ध्यानाला जो आधार असतो, त्यालाच ज्ञानी लोक ध्यानाचा विषय म्हणतात; आणि तो म्हणजे शिव आणि पार्वती स्वतः.

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्

पूर्णपणे शिवाचे ध्यान केल्याने थेट मुक्ती, सर्वसामर्थ्य आणि अणिमा वगैरे सिद्धी मिळतात.

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात् तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः

कारण ध्यानामुळे सुख, मुक्ती आणि निर्भयता मिळते; म्हणून सर्व काही सोडून, माणसाने ध्यानात मन लावावे.

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः

ध्यानाशिवाय ज्ञान मिळत नाही आणि योगीशिवाय ध्यान होत नाही. ज्याच्याकडे ध्यान आणि ज्ञान दोन्ही आहे, त्याने संसाराचा महासागर पार केला आहे.

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति

एकाग्र, शांत आणि सर्व उपाधींपासून मुक्त असे ज्ञान, योगाचा सराव करणाऱ्या योग्यालाच मिळते.

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा

ज्यांचे सर्व पाप नष्ट झाले आहे, त्यांची बुद्धी ज्ञान आणि ध्यान यामध्ये स्थिर राहते. पण ज्यांची बुद्धी पापांनी ग्रासलेली आहे, त्यांना या गोष्टींची चर्चा सुद्धा दुर्लभ असते.

यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्

जसा प्रज्वलित अग्नी ओले-सुक्या दोन्ही वस्तू जाळतो, तसाच ध्यानाचा अग्नी शुभ आणि अशुभ दोन्ही कर्म क्षणात जाळून टाकतो.