शिवपुराणम्

अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

अग्नीत जे काही द्रव्य समर्पण केले जाते, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात. ब्रह्मचर्याश्रमात असणाऱ्यांना समिधा अर्पण करणेच सांगितले आहे.

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

समिधा अग्नीत टाकणे, व्रताची सुरुवात आणि इतर विशेष विधी, हे सर्व प्रथमाश्रमी लोकांसाठी, म्हणजे उपासनापर्यंत केले जातात.

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

वनवासात किंवा संन्यासात असणाऱ्यांसाठी, अग्नी स्वतःच्या अंतःकरणात स्थापन करतात. त्यांच्यासाठी शुद्ध आणि मोजके अन्न योग्य वेळी खाणे हेच हवन असते.

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

उपासनाग्नीची निगा राखणे, ते जपणे, कुंडात किंवा भांड्यात असो, हे नेहमी केले पाहिजे असे सांगितले आहे.

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

राजा किंवा देवाच्या आज्ञेने, अग्नी अंतःकरणात किंवा जंगलात ठेवावा लागतो. अग्नी सोडण्याची भीती असेल, तर तो अंतःकरणात स्थापन करावा.

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

सायंकाळी अग्नीत हवन करणे हे संपत्ती देणारे आहे, असे समजावे. सकाळी सूर्याला अर्पण करणे दीर्घायुष्य देणारे आहे.

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् इंद्रादीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

सूर्य उगवल्यावर दिवसा अग्नियज्ञ केला जातो. इंद्र वगैरे सर्व देवांसाठी अग्नीत जे काही अर्पण करतो, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात.

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

देवतांची पूजा म्हणजे शिजवलेला भात आणि इतर नैवेद्य, तसेच चौळासारख्या विधी, हे सर्व आपल्या घरच्या अग्नीमध्येच करावेत, असे समजावे.

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्या ऽध्ययनं भवेत्

द्विजाने देवांना संतुष्ट करण्यासाठी ब्रह्मयज्ञ एकदा करावा; वेदाचा अभ्यास हाच ब्रह्मयज्ञ समजला जातो.

नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्

हा नित्य मासिक विधी आहे; म्हणूनच अग्नीशिवाय तो करावा असे सांगितलेले नाही. आता श्रद्धा आणि आदराने अग्नीशिवाय देवपूजेबद्दल ऐका.

आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः

सृष्टीच्या आरंभी सर्वज्ञ, करुणामय महादेवाने सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी वारांची स्थापना केली.

संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः

संसाराचा वैद्य, सर्वज्ञ आणि सर्व रोगांवर उपाय असलेल्या प्रभूने आरंभी आरोग्य देणारा स्वतःचा वार निर्माण केला.

संपत्कारं स्वमायाया वरं च कृतवांस्ततः जनने दुर्गतिक्रांते कुमारस्य ततः परम्

त्यांनी आपल्या मायेला समृद्धी आणि वर देणारा वार दिला; त्यानंतर जन्म आणि दारिद्र्य निवारणासाठी कुमाराचा वार ठरवला.

आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया

आळस आणि दुःख दूर करण्यासाठी प्रभूने एक वार ठरवला; तसेच लोकांच्या हितासाठी रक्षण करणाऱ्या विष्णूचा वारही केला.

पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि

पुष्टी आणि रक्षणासाठी प्रभूने एक वार ठरवला; त्यानंतर दीर्घायुष्यासाठी आयुष्य देणाऱ्याचा वार केला.

त्रैलोक्यसृष्टिकर्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः

त्रैलोक्याची सृष्टी करणाऱ्या, परमेच्छा ब्रह्मासाठी, जगाचे आयुष्य वाढावे म्हणून प्रभूने एक वार ठरवला.

आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्रस्य च यमस्य च

सृष्टीच्या वाढीसाठी, पुण्य आणि पाप यांची स्थापना झाल्यावर, त्यांच्या कर्ते इंद्र आणि यम यांच्यासाठी प्रभूने वार ठरवले.

भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्

भोग, मृत्यू निवारण आणि लोकांच्या कल्याणासाठी एक वार ठरवला; तसेच आदित्यादी सुख-दुःख दर्शवणारे त्यांचे स्वरूपही स्थापन केले.

वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा

प्रभूने सुरुवातीला प्रकाशाच्या चक्रात स्थिर असलेल्या वारेशांची स्थापना केली; त्यांच्या त्यांच्या वाराला पूजा केल्यास त्यांचे फळ मिळते.

आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्

आरोग्य, संपत्ती, रोग शांतता, पुष्टी, आयुष्य, भोग आणि मृत्यूची निवृत्ती—हे सर्व योग्य क्रमाने मिळतात.

वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः

वारांच्या फळांची प्राप्ती देवांची कृपा मिळवून होते असे सांगितले आहे; आणि इतर देवांची पूजा केली तरी शिवच फळ देतो.

देवानां प्रीतये पूजापञ्चधैव प्रकल्पिता तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा

देवतांच्या संतोषासाठी पाच प्रकारे पूजा सांगितली आहे: त्यांच्या मंत्रांचा जप, होम, दान आणि तप.

स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः

मातीच्या वेदीवर, मूर्तीमध्ये, अग्नीमध्ये किंवा ब्राह्मणाच्या रूपात—अशा प्रकारे सोळा उपचारांनी पूजा करावी.

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये

पूर्वीचे नसेल तर पुढील प्रकार वापरावा, प्रत्येक मागच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; डोळ्यांचे, डोक्याचे रोग आणि कुष्ठरोग शांत करण्यासाठीही हे सांगितले आहे.

आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा

आदित्याची पूजा करून मग ब्राह्मणांना जेवू घालावे; नंतर एक दिवस, महिना, वर्ष किंवा तीन वर्षे असे करता येते.

प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रोगजरादिकम् जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः

प्रारंभ झालेलं आणि जोरदार कर्म, जसं की रोग वगैरे, ते निवडलेल्या देवतेच्या जप वगैरे उपायांनी नाहीसं होतं. आठवड्याच्या वारांवर केलेल्या व्रतांचं फळ असंच मिळतं, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्

पाप शांत करण्यासाठी विशेषतः रविवारी सूर्यदेव, इतर देवता आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण यांना नैवेद्य द्यावा.

सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्

सोमवारी लक्ष्मी आणि इतर देवतांची संपत्ती मिळवण्यासाठी पूजा करावी, आणि ब्राह्मणांना त्यांच्या पत्नींसह तुपभाताने जेवू घालावं.

काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रोगप्रशांतये माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्

मंगळवारी काली वगैरे देवतांची रोग शांत होण्यासाठी पूजा करावी, आणि ब्राह्मणांना उडीद, मूग आणि भाताचं जेवण द्यावं.