शिवपुराणम्

पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात्

पद्म किंवा स्वस्तिकासारखी आसने सरावावी; आपल्या गुरू आणि वडीलधाऱ्यांना योग्य क्रमाने नमस्कार करावा—

ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत्

मान, डोके आणि छाती सरळ ठेवावी; डोळे स्थिर नसावेत, डोके थोडं वर उचलावं, आणि दात एकमेकांना स्पर्श करू नयेत—

दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः

जिभा दातांच्या टोकावर स्थिर ठेवावी; टाचा वापरून वृषण आणि जननेंद्रियाचे रक्षण करावे—

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि

उरांवर हात काळजीपूर्वक आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा—

उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

पाठीचा भाग हळूवार उंच करावा, छाती पुढे स्थिर ठेवावी, आपली नजर नाकाच्या टोकावर ठेवावी आणि इतर कुठेही पाहू नये—

संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया

श्वासाचा प्रवाह एकत्र करून स्थिर ठेवावा, दगडासारखा हलू नये, आणि आपल्या शरीराच्या अंतरात शिवाचा ध्यान करावे—

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः

हृदयकमळाच्या मध्यभागी ध्यानयज्ञाने पूजा करावी; मुळाशी, नाकाच्या टोकावर, नाभीवर, गळ्यात किंवा तालूच्या जागी—

भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्

भुवयांच्या मधोमध, प्रवेशद्वाराजवळ, कपाळावर किंवा डोक्याच्या टोकावर, योग्य प्रकारे शिव आणि देवीचे परमासन कल्पून आठवावे—

तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि

तेथे, आच्छादनासह किंवा त्याविना, दोन, सोळा किंवा बारा पाकळ्यांच्या कमळात, नियमाप्रमाणे ध्यान करावे—

दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत् भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम्

दहा, सहा किंवा चार पाकळ्यांच्या कमळात, शंकराचे स्मरण करावे. भुवयांच्या मध्ये दोन पाकळ्यांचे, वीजेसारखे तेजस्वी कमळ आहे.

भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके

भुवयांच्या मध्ये असलेल्या कमळात, उजवी आणि डावी बाजू अशा क्रमाने, वीजेसारख्या रंगाच्या पाकळ्या आहेत आणि त्या प्रत्येक पाकळीवर एकेक अक्षर आहे.

षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः

सोळा पाकळ्यांवर सोळा स्वर आहेत, ते पूर्वेकडून क्रमाने मांडले आहेत. हे कमळ कंदाच्या मुळाशी आहे.

ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

'क' पासून 'ठ' पर्यंतची अक्षरे, त्या पाकळ्यांवर एकामागोमाग एक आहेत.

गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

शुद्ध, गायीच्या दुधासारख्या पांढऱ्या कमळावर, 'ड' पासून 'फ' पर्यंतची अक्षरे क्रमाने ठेवलेली आहेत.

विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

धुराविना अग्नीच्या रंगाच्या कमळावर 'ब' पासून 'ल' पर्यंतची अक्षरे आहेत. मुळाधारातील सोन्यासारख्या कमळावर 'व' पासून 'स' पर्यंतची अक्षरे पाकळ्यांवर क्रमाने आहेत.

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

या सर्व कमळांमध्ये, जिथे मन पूर्णपणे रमले असेल, तिथेच देव आणि देवीचे ध्यान स्थिर बुद्धीने करावे.

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

अंगठ्याएवढे, निर्मळ, सर्व बाजूंनी तेजस्वी, स्वच्छ दिव्याच्या ज्योतीसारखे, आणि स्वतःच्या शक्तीने पूर्णपणे सुशोभित असे रूप ध्यानात आणावे.

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

ते रूप कधी चंद्रकोरीसारखे, कधी तार्यासारखे, कधी तांदळाच्या कणासारखे किंवा कधी कमळाच्या धाग्यासारखे दिसू शकते.

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

कधी कदंब फुलाच्या गोळ्यासारखे, कधी हिमकणासारखेही दिसते. पृथ्वीपासून इतर तत्त्वांवर प्रभुत्व मिळवायचे असेल तर असे ध्यान करावे.

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

प्रत्येक तत्त्वासाठी, त्या तत्त्वाच्या अधिपतीचे स्थूल रूप, सदाशिवापर्यंत, ब्रह्मा वगैरे आठ रूपांची नेहमीच कल्पना करावी.

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

शंकराच्या स्थूल रूपांची व्यवस्था शास्त्रांमध्ये सांगितली आहे. ती रूपे कधी उग्र, कधी मिश्र, कधी शांत अशी आहेत, हे ऋषींनी सांगितले आहे.

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

फलाची इच्छा नसलेल्या आणि ध्यानात पारंगत अशांनी ही रूपे ध्यानात घ्यावीत. उग्र रूपाचे ध्यान केल्यास पाप आणि रोग नष्ट होतात.

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

मिश्र किंवा सौम्य रूपाचे ध्यान केल्याने लगेच किंवा उशिरा मुक्ती मिळत नाही; पण सौम्य रूपाच्या ध्यानाने विशेषतः मुक्ती, शांती आणि ज्ञान प्राप्त होते.

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

येथे सिद्धी क्रमाने प्राप्त होतात, यात काहीही शंका नाही.

श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

श्रीकंठनाथाचे स्मरण केल्याने सर्व इच्छित फल त्वरित मिळते, असे समजून काही योगी त्यांचे ध्यान करतात.

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

मनाची स्थिरता यावी म्हणून काहीजण स्थूल ध्यान करतात. स्थूलावर मन स्थिर झाले की, सूक्ष्मातही ते तितकेच स्थिर होते.

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

शंकराचे ध्यान केल्यास सर्व सिद्धी प्रत्यक्ष मिळतात. इतर रूपांचे ध्यान करताना, त्यातही शंकराचे स्वरूपच पहावे.

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

मनाची स्थिरता ओळखावी आणि पुन्हा पुन्हा त्यावर मन लावून ध्यान करावे. सुरुवातीला ध्यानाला काही विषय असतो, नंतर मात्र विषयरहित ध्यान होते, असे सांगितले आहे.

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

ज्ञानी लोकांचे मत असे आहे की, पूर्णपणे विषयरहित ध्यान असूच शकत नाही, कारण बुद्धीचा अखंड प्रवाहच ध्यान मानला जातो.