शिवपुराणम्

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

किंवा, जर मुनिला जगावर कृपा करायची इच्छा असेल, तर तो इच्छेनुसार गुण व सुखांचा अनुभव घेत जगात वावरू शकतो आणि नंतर मुक्ती प्राप्त करतो.

अथ प्रयोगं योगस्य वक्ष्ये शृणु समाहितः शुभे काले शुभे देशे शिवक्षेत्रादिके पुनः विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते

आता मी योग करण्याची पद्धत सांगतो, लक्ष देऊन ऐक. शुभ वेळेस, शुभ ठिकाणी, शिवाचे क्षेत्र किंवा तसा पवित्र प्रदेश, किंवा एकांत, जिथे कोणीही नाही, शांतता आहे आणि कोणतीही अडथळा नाही, अशा जागी—

सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते

—तेथे जमीन नीट स्वच्छ करून, सुगंधी धूप आणि गंधांनी सुवासिक केलेली, ताज्या फुलांनी भरलेली, छत्र व इतर सुंदर सजावट केलेली असावी—

कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा

—कुशा, फुले, समिधा, पाणी, फळे आणि कंदमुळे ठेवलेली असावीत; अग्नीच्या जवळ, पाण्याच्या जवळ किंवा अगदी सुक्या पानांच्या ढिगावरही—

न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते

काटणारे कीटक किंवा डास जिथे खूप असतात, साप किंवा रानटी जनावरं जिथे असतात, वाईट प्राणी जिथे असतात, भीती वाटते किंवा वाईट लोकांनी वेढलेली जागा— अशा ठिकाणी करू नये—

श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा

स्मशान, जुना टेकाड, मोडकळीला आलेले घर, चौक, नदी, नाला, समुद्राचा किनारा किंवा रस्त्याच्या मधोमधसुद्धा योग करू नये—

न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते

जुना बाग, गोठा किंवा अशुभ, बदनाम जागा, न पचणारे किंवा आंबट पदार्थ खाल्ल्यावर, किंवा जिथे मलमूत्र असते, तिथेही करू नये—

नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः

ओकताना, अतिसार असताना, फार खाल्ल्यावर, थकवा असताना, फार चिंता असताना किंवा फार भूक किंवा तहान लागली असताना योग करू नये—

नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु

स्वतःच्या किंवा गुरूच्या कामात गुंतले असताना योग करू नये; अन्न, विश्रांती आणि सर्व कृतींमध्ये मध्यमपणा ठेवावा—

युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि

झोप आणि जागरण यामध्ये समतोल ठेवावा, सर्व प्रकारच्या श्रमापासून दूर राहावे; मऊ, रम्य, प्रशस्त, सम आणि स्वच्छ आसनावर बसावे—

पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात्

पद्म किंवा स्वस्तिकासारखी आसने सरावावी; आपल्या गुरू आणि वडीलधाऱ्यांना योग्य क्रमाने नमस्कार करावा—

ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत्

मान, डोके आणि छाती सरळ ठेवावी; डोळे स्थिर नसावेत, डोके थोडं वर उचलावं, आणि दात एकमेकांना स्पर्श करू नयेत—

दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः

जिभा दातांच्या टोकावर स्थिर ठेवावी; टाचा वापरून वृषण आणि जननेंद्रियाचे रक्षण करावे—

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि

उरांवर हात काळजीपूर्वक आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा—

उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

पाठीचा भाग हळूवार उंच करावा, छाती पुढे स्थिर ठेवावी, आपली नजर नाकाच्या टोकावर ठेवावी आणि इतर कुठेही पाहू नये—

संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया

श्वासाचा प्रवाह एकत्र करून स्थिर ठेवावा, दगडासारखा हलू नये, आणि आपल्या शरीराच्या अंतरात शिवाचा ध्यान करावे—

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः

हृदयकमळाच्या मध्यभागी ध्यानयज्ञाने पूजा करावी; मुळाशी, नाकाच्या टोकावर, नाभीवर, गळ्यात किंवा तालूच्या जागी—

भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्

भुवयांच्या मधोमध, प्रवेशद्वाराजवळ, कपाळावर किंवा डोक्याच्या टोकावर, योग्य प्रकारे शिव आणि देवीचे परमासन कल्पून आठवावे—

तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि

तेथे, आच्छादनासह किंवा त्याविना, दोन, सोळा किंवा बारा पाकळ्यांच्या कमळात, नियमाप्रमाणे ध्यान करावे—

दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत् भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम्

दहा, सहा किंवा चार पाकळ्यांच्या कमळात, शंकराचे स्मरण करावे. भुवयांच्या मध्ये दोन पाकळ्यांचे, वीजेसारखे तेजस्वी कमळ आहे.

भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके

भुवयांच्या मध्ये असलेल्या कमळात, उजवी आणि डावी बाजू अशा क्रमाने, वीजेसारख्या रंगाच्या पाकळ्या आहेत आणि त्या प्रत्येक पाकळीवर एकेक अक्षर आहे.

षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः

सोळा पाकळ्यांवर सोळा स्वर आहेत, ते पूर्वेकडून क्रमाने मांडले आहेत. हे कमळ कंदाच्या मुळाशी आहे.

ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

'क' पासून 'ठ' पर्यंतची अक्षरे, त्या पाकळ्यांवर एकामागोमाग एक आहेत.

गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

शुद्ध, गायीच्या दुधासारख्या पांढऱ्या कमळावर, 'ड' पासून 'फ' पर्यंतची अक्षरे क्रमाने ठेवलेली आहेत.

विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

धुराविना अग्नीच्या रंगाच्या कमळावर 'ब' पासून 'ल' पर्यंतची अक्षरे आहेत. मुळाधारातील सोन्यासारख्या कमळावर 'व' पासून 'स' पर्यंतची अक्षरे पाकळ्यांवर क्रमाने आहेत.

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

या सर्व कमळांमध्ये, जिथे मन पूर्णपणे रमले असेल, तिथेच देव आणि देवीचे ध्यान स्थिर बुद्धीने करावे.

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

अंगठ्याएवढे, निर्मळ, सर्व बाजूंनी तेजस्वी, स्वच्छ दिव्याच्या ज्योतीसारखे, आणि स्वतःच्या शक्तीने पूर्णपणे सुशोभित असे रूप ध्यानात आणावे.

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

ते रूप कधी चंद्रकोरीसारखे, कधी तार्यासारखे, कधी तांदळाच्या कणासारखे किंवा कधी कमळाच्या धाग्यासारखे दिसू शकते.

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

कधी कदंब फुलाच्या गोळ्यासारखे, कधी हिमकणासारखेही दिसते. पृथ्वीपासून इतर तत्त्वांवर प्रभुत्व मिळवायचे असेल तर असे ध्यान करावे.