शिवपुराणम्

छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम्

कापणे, मारणे, बांधणे, सोडवणे आणि संसाराच्या वश असलेल्या सर्व जीवांना पकडणे — ही त्याची सामर्थ्ये आहेत.

प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते

सर्वांना कृपा देणे, मृत्यूच्या वेळेवर विजय मिळवणे — हेच अहंभावातून उत्पन्न झालेले प्रजापतीचे सामर्थ्य म्हणतात.

एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत् सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा

चंद्राच्या आनंदांनी युक्त, हे मोठे सामर्थ्य छप्पन्न प्रकारचे आहे: केवळ इच्छेने सृष्टी करणे, तसेच रक्षण आणि संहार करणे.

स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम् असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक्

सर्वांवर अधिकार, सर्व जीवांच्या मनाला वश करणे, प्रत्येक गोष्टीत वेगळेपण, आणि जगाची स्वतंत्र निर्मिती — ही त्याची सामर्थ्ये आहेत.

शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम् चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते

शुभ किंवा अशुभ करणे, प्रजापतीच्या सामर्थ्यांनी युक्त असणे; आणि ब्रह्माचे चौरसष्ट प्रकारचे सामर्थ्य असे सांगितले आहे.

बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

बुद्धीच्या पलीकडे, गौण आणि नैसर्गिक सामर्थ्य आहे; ते वैष्णव म्हणतात, आणि त्याचे कार्य जगाचे पालन करणे आहे. त्या ब्रह्माच्या सर्वोच्च अवस्थेचे वर्णन इतर कोणीही करू शकत नाही.

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

ते पुरुष आणि गौण गणेशाचे सामर्थ्य — त्याची अवस्था इतर कोणालाही, अगदी विष्णूलाही, समजू शकत नाही.

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

सर्व ज्ञानसिद्धींसोबत अडथळे येतात; त्या पराकोटीच्या वैराग्याने आणि प्रयत्नाने थांबवाव्यात.

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

ज्यांचे मन अशुद्ध प्रकट रूपे आणि गुणांमध्ये गुंतले आहे, त्यांना सर्वोच्च, निर्भय आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे सामर्थ्य प्राप्त होत नाही.

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

म्हणून देव, दैत्य आणि राजांच्या गुणांना व सुखांना गवतासारखे समजून सोडून द्यावे; त्याला सर्वोच्च योगसिद्धी प्राप्त होते.

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

किंवा, जर मुनिला जगावर कृपा करायची इच्छा असेल, तर तो इच्छेनुसार गुण व सुखांचा अनुभव घेत जगात वावरू शकतो आणि नंतर मुक्ती प्राप्त करतो.

अथ प्रयोगं योगस्य वक्ष्ये शृणु समाहितः शुभे काले शुभे देशे शिवक्षेत्रादिके पुनः विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते

आता मी योग करण्याची पद्धत सांगतो, लक्ष देऊन ऐक. शुभ वेळेस, शुभ ठिकाणी, शिवाचे क्षेत्र किंवा तसा पवित्र प्रदेश, किंवा एकांत, जिथे कोणीही नाही, शांतता आहे आणि कोणतीही अडथळा नाही, अशा जागी—

सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते

—तेथे जमीन नीट स्वच्छ करून, सुगंधी धूप आणि गंधांनी सुवासिक केलेली, ताज्या फुलांनी भरलेली, छत्र व इतर सुंदर सजावट केलेली असावी—

कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा

—कुशा, फुले, समिधा, पाणी, फळे आणि कंदमुळे ठेवलेली असावीत; अग्नीच्या जवळ, पाण्याच्या जवळ किंवा अगदी सुक्या पानांच्या ढिगावरही—

न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते

काटणारे कीटक किंवा डास जिथे खूप असतात, साप किंवा रानटी जनावरं जिथे असतात, वाईट प्राणी जिथे असतात, भीती वाटते किंवा वाईट लोकांनी वेढलेली जागा— अशा ठिकाणी करू नये—

श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा

स्मशान, जुना टेकाड, मोडकळीला आलेले घर, चौक, नदी, नाला, समुद्राचा किनारा किंवा रस्त्याच्या मधोमधसुद्धा योग करू नये—

न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते

जुना बाग, गोठा किंवा अशुभ, बदनाम जागा, न पचणारे किंवा आंबट पदार्थ खाल्ल्यावर, किंवा जिथे मलमूत्र असते, तिथेही करू नये—

नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः

ओकताना, अतिसार असताना, फार खाल्ल्यावर, थकवा असताना, फार चिंता असताना किंवा फार भूक किंवा तहान लागली असताना योग करू नये—

नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु

स्वतःच्या किंवा गुरूच्या कामात गुंतले असताना योग करू नये; अन्न, विश्रांती आणि सर्व कृतींमध्ये मध्यमपणा ठेवावा—

युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि

झोप आणि जागरण यामध्ये समतोल ठेवावा, सर्व प्रकारच्या श्रमापासून दूर राहावे; मऊ, रम्य, प्रशस्त, सम आणि स्वच्छ आसनावर बसावे—

पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात्

पद्म किंवा स्वस्तिकासारखी आसने सरावावी; आपल्या गुरू आणि वडीलधाऱ्यांना योग्य क्रमाने नमस्कार करावा—

ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत्

मान, डोके आणि छाती सरळ ठेवावी; डोळे स्थिर नसावेत, डोके थोडं वर उचलावं, आणि दात एकमेकांना स्पर्श करू नयेत—

दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः

जिभा दातांच्या टोकावर स्थिर ठेवावी; टाचा वापरून वृषण आणि जननेंद्रियाचे रक्षण करावे—

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि

उरांवर हात काळजीपूर्वक आडवे ठेवावेत, उजवा हाताचा पाठीमागचा भाग डाव्या हाताच्या तळहातावर ठेवावा—

उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

पाठीचा भाग हळूवार उंच करावा, छाती पुढे स्थिर ठेवावी, आपली नजर नाकाच्या टोकावर ठेवावी आणि इतर कुठेही पाहू नये—

संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया

श्वासाचा प्रवाह एकत्र करून स्थिर ठेवावा, दगडासारखा हलू नये, आणि आपल्या शरीराच्या अंतरात शिवाचा ध्यान करावे—

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः

हृदयकमळाच्या मध्यभागी ध्यानयज्ञाने पूजा करावी; मुळाशी, नाकाच्या टोकावर, नाभीवर, गळ्यात किंवा तालूच्या जागी—

भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्

भुवयांच्या मधोमध, प्रवेशद्वाराजवळ, कपाळावर किंवा डोक्याच्या टोकावर, योग्य प्रकारे शिव आणि देवीचे परमासन कल्पून आठवावे—

तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि

तेथे, आच्छादनासह किंवा त्याविना, दोन, सोळा किंवा बारा पाकळ्यांच्या कमळात, नियमाप्रमाणे ध्यान करावे—