शिवपुराणम्

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

मन स्थिर न राहणं म्हणजे अस्थिरता; श्रद्धेचा अभाव म्हणजे योगाच्या मार्गावर विश्वास नसलेली वृत्ती.

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

जेव्हा समज चुकीची होते, त्याला भ्रम म्हणतात. अज्ञानामुळे जे दुःख होतं, ते मनाचं अंतरंग दुःख समजलं जातं.

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

शरीराच्या कारणांमुळे किंवा पूर्वीच्या कर्मांमुळे जे दुःख होतं, त्याला भौतिक दुःख म्हणतात; ग्रह, विष यांसारख्या दैवी कारणांनी होणारं दुःखही असतं.

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

मोक्षाच्या इच्छेला अडथळा आल्यामुळे जी खिन्नता येते, तिला मनाची खिन्नता म्हणतात; विविध विषयांमध्ये मन भरकटणं म्हणजे अस्थिरता.

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

हे सर्व अडथळे शांत झाले की, योगात मन लावलेल्या योग्याला दिव्य लक्षणं प्रकट होतात; ती सिद्धीची चिन्हं आहेत.

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

प्रज्ञा, ऐक्य, बातम्या, दर्शन, चव आणि संवेदना — ही सहा अडथळे आहेत, आणि त्यांचा नाश झाला की योगाची सिद्धी मिळते.

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

जेव्हा एखाद्या सूक्ष्म, लपलेल्या, गेलेल्या, दूरच्या किंवा येणाऱ्या वस्तूचे नेमके तसेच ज्ञान होते, त्याला प्रज्ञा असे म्हणतात.

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

सर्व शब्द आपोआप ऐकू येणे हे ऐक्य आहे; सर्व जिवांमध्ये घडणाऱ्या गोष्टींचे ज्ञान मिळणे हे बातम्या समजतात.

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

दिव्य लोकांचे आपोआप दर्शन होणे हेच दर्शन आहे; तसेच, दिव्य रसांची चव घेणे म्हणजेच आस्वाद आहे.

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

त्याचप्रमाणे, दिव्य गंध आणि इतर स्पर्शांची प्राप्ती, ब्रह्मलोकाच्या अधिपतींपर्यंत, हीच वेदना म्हणून ओळखली जाते.

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

रत्ने टिकून राहतात आणि भरपूर प्रमाणात मिळतात; आपोआप गोड आणि वेगवेगळ्या प्रकारची वाणी प्रकट होते.

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

सर्व प्रकारची अमृतं आणि दिव्य औषधे सिद्ध होतात; नम्रतेने वागल्यावर देवांगना त्या देतात.

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

योगाची एकच सिद्धी जरी प्रत्यक्ष पाहिली, तरी मन मोक्षाकडे लागते — 'जसे हे पाहिले, तसेच मोक्षही मिळावा' अशी भावना होते.

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

कृशपणा, स्थूलपणा, बालपण, वार्धक्य आणि तारुण्य, तसेच अनेक अद्भुत रूपे — या चार प्रकारांनी शरीर टिकते.

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

पृथ्वीच्या तत्त्वाशिवाय नेहमीच सुगंधी वासांचा संग्रह असतो; म्हणून आठ गुणांनी युक्त अशी पिशाच्च आणि पृथ्वीची अवस्था सांगितली जाते.

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

पाण्यात राहता येते आणि पृथ्वीमधून बाहेर पडता येते; इच्छेनुसार समुद्र प्यायला जाऊ शकतो, त्रास न होता.

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

या जगात जिथे इच्छा असेल तिथे पाणी दिसते; कुंभ किंवा अन्य भांडे नसतानाही, हातात पाणी साठवता येते.

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

जे काही चव नसलेले खायचे असेल, ते क्षणातच स्वादिष्ट होते; दुसरीकडे, तीन प्रकारच्या शरीराचे पालन होते.

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

शरीर जखमांपासून मुक्त असते आणि पृथ्वीच्या गुणांनी युक्त असते; हे सोळा गुणांनी युक्त अद्भुत ऐश्वर्यप्राप्ती आहे.

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

शरीरातून अग्नी निर्माण करणे, उष्णता आणि भीती टाळणे; इच्छेनुसार, कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय, जग जाळण्याची शक्ती मिळते.

स्थापनं वानलस्या ऽप्सु पाणौ पावकधारणम् दग्धे सर्गे यथापूर्वं मुखे चान्नादिपाचनम् द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम्

पाण्यात अग्नी स्थापन करता येतो, हातात अग्नी धरता येतो; जळल्यावर पुन्हा पूर्वीसारखी सृष्टी होते आणि तोंडातच अन्न शिजवता येते; या दोन गुणांनी शरीरनिर्मितीला ऐश्वर्य प्राप्त होते.

एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम्

ही चोवीस प्रकारची तेजस सिद्धी समजली जाते: मनासारखी वेगाने हालचाल, क्षणात पंचमहाभूतांत प्रवेश करता येतो.

पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम्

पर्वत आणि मोठ्या वस्तू सहज उचलता येतात, जडपणा आणि हलकेपणा येतो, हातात वारा धरता येतो.

अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम् एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः

बोटांच्या टोकांनी किंवा अशा इतर प्रकारांनी, पृथ्वीही हलू शकते; एकाच देहातून, तेजाच्या आनंदांसह हे घडते.

द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम्

ज्ञानी लोक वाऱ्याला बत्तीस प्रकारची सामर्थ्ये आहेत असे ओळखतात; त्याची छाया नसते आणि इंद्रिये दिसत नाहीत.

खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम्

आपल्या इच्छेप्रमाणे आकाशात फिरणे, इंद्रियांच्या विषयांशी एकरूप होणे, आकाश ओलांडणे आणि स्वतःच्या देहात प्रवेश करणे — ही त्याची सामर्थ्ये आहेत.

आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत्

आकाशाचा गोळा करणे, देहहीन होणे, वाऱ्याच्या सामर्थ्याने युक्त होणे — ही मोठी, चाळीस प्रकारची सामर्थ्ये आहेत.

ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

हेच इंद्राचे सामर्थ्य म्हणतात; त्याला आकाशतत्त्व असेही म्हणतात. इच्छेप्रमाणे प्राप्ती आणि इच्छेप्रमाणे निघून जाणे यात समाविष्ट आहे.

सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम् कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

सर्वांवर विजय मिळवणे, सर्व गुप्त अर्थ समजणे, कर्मानुसार निर्माण करणे, सर्वांवर प्रभुत्व मिळवणे आणि सर्वांना प्रिय वाटणे — ही त्याची सामर्थ्ये आहेत.