शिवपुराणम्

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम् स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते

ज्या अवस्थेत फक्त ध्यानाचं विषयच उरतो, आणि मन दहीसारखं स्थिर राहतं, स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडतो, तिला समाधी म्हणतात.

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते

ध्यानाच्या विषयात मन पूर्णपणे गुंतवून, तो विषय ठामपणे पाहिला जातो. जो योगी समाधीत स्थिर असतो, त्याची मुक्तीच्या अग्नीसारखी स्तुती केली जाते.

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, बोलत नाही, पाहत नाही, स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.

नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत् एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते

तो काहीच विचार करत नाही, कुठेही बांधला जात नाही, आणि लाकडासारखा निश्चल राहतो. असं जेव्हा आत्मा शिवामध्ये विलीन होतो, तेव्हा समाधीस्थ म्हणतात.

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः

जसं वाऱ्याशिवाय दिवा हलत नाही, तसं समाधीत स्थिर असलेला ज्ञानी माणूस कधीच डळमळत नाही.

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

अशा प्रकारे जो योगी सातत्याने सराव करतो, त्याचे सर्व अडथळे हळूहळू नाहीसे होतात आणि श्रेष्ठ योग प्राप्त होतो.

आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

आळस, तीव्र आजार, बेपर्वाई, जागेची शंका, चंचल मन, श्रद्धेचा अभाव आणि भ्रमित दृष्टी —

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

दुःख, मनाची खिन्नता आणि विषयांमध्ये असलेली अस्थिरता — ही दहा गोष्टी योग साधणाऱ्यांसाठी अडथळे मानल्या आहेत.

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

आळस म्हणजे शरीर आणि मनाची जडता; आजार हे शरीरातील दोषांमुळे येतात, आणि कर्मामुळे दोष निर्माण होतात.

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

योगात विसर पडणं म्हणजे प्रमाद; साधना म्हणजे मनन. या दोन्हींचा परिणाम म्हणून ज्ञानात जागेची शंका निर्माण होते.

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

मन स्थिर न राहणं म्हणजे अस्थिरता; श्रद्धेचा अभाव म्हणजे योगाच्या मार्गावर विश्वास नसलेली वृत्ती.

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

जेव्हा समज चुकीची होते, त्याला भ्रम म्हणतात. अज्ञानामुळे जे दुःख होतं, ते मनाचं अंतरंग दुःख समजलं जातं.

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

शरीराच्या कारणांमुळे किंवा पूर्वीच्या कर्मांमुळे जे दुःख होतं, त्याला भौतिक दुःख म्हणतात; ग्रह, विष यांसारख्या दैवी कारणांनी होणारं दुःखही असतं.

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

मोक्षाच्या इच्छेला अडथळा आल्यामुळे जी खिन्नता येते, तिला मनाची खिन्नता म्हणतात; विविध विषयांमध्ये मन भरकटणं म्हणजे अस्थिरता.

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

हे सर्व अडथळे शांत झाले की, योगात मन लावलेल्या योग्याला दिव्य लक्षणं प्रकट होतात; ती सिद्धीची चिन्हं आहेत.

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

प्रज्ञा, ऐक्य, बातम्या, दर्शन, चव आणि संवेदना — ही सहा अडथळे आहेत, आणि त्यांचा नाश झाला की योगाची सिद्धी मिळते.

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

जेव्हा एखाद्या सूक्ष्म, लपलेल्या, गेलेल्या, दूरच्या किंवा येणाऱ्या वस्तूचे नेमके तसेच ज्ञान होते, त्याला प्रज्ञा असे म्हणतात.

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

सर्व शब्द आपोआप ऐकू येणे हे ऐक्य आहे; सर्व जिवांमध्ये घडणाऱ्या गोष्टींचे ज्ञान मिळणे हे बातम्या समजतात.

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

दिव्य लोकांचे आपोआप दर्शन होणे हेच दर्शन आहे; तसेच, दिव्य रसांची चव घेणे म्हणजेच आस्वाद आहे.

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

त्याचप्रमाणे, दिव्य गंध आणि इतर स्पर्शांची प्राप्ती, ब्रह्मलोकाच्या अधिपतींपर्यंत, हीच वेदना म्हणून ओळखली जाते.

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

रत्ने टिकून राहतात आणि भरपूर प्रमाणात मिळतात; आपोआप गोड आणि वेगवेगळ्या प्रकारची वाणी प्रकट होते.

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

सर्व प्रकारची अमृतं आणि दिव्य औषधे सिद्ध होतात; नम्रतेने वागल्यावर देवांगना त्या देतात.

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

योगाची एकच सिद्धी जरी प्रत्यक्ष पाहिली, तरी मन मोक्षाकडे लागते — 'जसे हे पाहिले, तसेच मोक्षही मिळावा' अशी भावना होते.

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

कृशपणा, स्थूलपणा, बालपण, वार्धक्य आणि तारुण्य, तसेच अनेक अद्भुत रूपे — या चार प्रकारांनी शरीर टिकते.

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

पृथ्वीच्या तत्त्वाशिवाय नेहमीच सुगंधी वासांचा संग्रह असतो; म्हणून आठ गुणांनी युक्त अशी पिशाच्च आणि पृथ्वीची अवस्था सांगितली जाते.

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

पाण्यात राहता येते आणि पृथ्वीमधून बाहेर पडता येते; इच्छेनुसार समुद्र प्यायला जाऊ शकतो, त्रास न होता.

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

या जगात जिथे इच्छा असेल तिथे पाणी दिसते; कुंभ किंवा अन्य भांडे नसतानाही, हातात पाणी साठवता येते.

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

जे काही चव नसलेले खायचे असेल, ते क्षणातच स्वादिष्ट होते; दुसरीकडे, तीन प्रकारच्या शरीराचे पालन होते.

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

शरीर जखमांपासून मुक्त असते आणि पृथ्वीच्या गुणांनी युक्त असते; हे सोळा गुणांनी युक्त अद्भुत ऐश्वर्यप्राप्ती आहे.