शिवपुराणम्

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः

जेव्हा मन विचलित होत नाही, ते ध्यान म्हणतात; आणि ध्यानाच्या विषयाच्या स्थितीसारखीच जाणीव होते.

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः

इतर विचारांशिवाय अखंड प्रवाह, हेच ध्यान आहे; सर्व काही सोडून, फक्त शिवच मंगल देणारा आहे.

परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ

सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ जो परमेश्वर आहे, तोच ध्यान करण्यास योग्य आहे, असे अथर्वण श्रुती सांगते; त्याचप्रमाणे, सर्व जीवांत व्यापलेले शिव आणि शिवा, हेच ध्यान करण्यास योग्य आहेत.

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः

श्रुती, स्मृती आणि शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे, हे दोघेही सर्वत्र व्यापलेले, सर्वकाळ घोषित केलेले, सर्वज्ञ आणि नेहमी ध्यान करण्यास योग्य आहेत, जरी ते विविध रूपांत प्रकट होतात.

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्

मोक्ष हे पहिले फळ, आणि दुसरे म्हणजे अणिमा वगैरे सिद्धी प्राप्त होणे; या ध्यानाची ही दोन प्रकारची फळे समजावीत.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचे फळ — हे चार जाणून, योग जाणणाऱ्याने योगाचा अभ्यास करावा.

ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त, श्रद्धावान, संयमी, ममत्वरहित आणि नेहमी उत्साही — असा पुरुष या प्रकारे ध्यान करतो असे सांगितले आहे.

जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत् जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति

जप करताना थकल्यावर पुन्हा ध्यान करावं, आणि ध्यान करताना दमल्यावर पुन्हा जप करावा. जो जप आणि ध्यान या दोन्हीमध्ये मन लावतो, त्याला योग लवकर साध्य होतो.

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

धारणा बारा श्वासांपर्यंत टिकते; ध्यान हे बारा धारणा एवढं असतं. ध्यान बारा पट झालं की त्याला समाधी म्हणतात.

समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम् समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते

समाधी हे योगाचं शेवटचं अंग समजलं जातं. समाधीमुळे सर्वत्र ज्ञानाचं प्रकाशमान होतं.

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम् स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते

ज्या अवस्थेत फक्त ध्यानाचं विषयच उरतो, आणि मन दहीसारखं स्थिर राहतं, स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडतो, तिला समाधी म्हणतात.

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते

ध्यानाच्या विषयात मन पूर्णपणे गुंतवून, तो विषय ठामपणे पाहिला जातो. जो योगी समाधीत स्थिर असतो, त्याची मुक्तीच्या अग्नीसारखी स्तुती केली जाते.

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, बोलत नाही, पाहत नाही, स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.

नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत् एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते

तो काहीच विचार करत नाही, कुठेही बांधला जात नाही, आणि लाकडासारखा निश्चल राहतो. असं जेव्हा आत्मा शिवामध्ये विलीन होतो, तेव्हा समाधीस्थ म्हणतात.

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः

जसं वाऱ्याशिवाय दिवा हलत नाही, तसं समाधीत स्थिर असलेला ज्ञानी माणूस कधीच डळमळत नाही.

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

अशा प्रकारे जो योगी सातत्याने सराव करतो, त्याचे सर्व अडथळे हळूहळू नाहीसे होतात आणि श्रेष्ठ योग प्राप्त होतो.

आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

आळस, तीव्र आजार, बेपर्वाई, जागेची शंका, चंचल मन, श्रद्धेचा अभाव आणि भ्रमित दृष्टी —

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

दुःख, मनाची खिन्नता आणि विषयांमध्ये असलेली अस्थिरता — ही दहा गोष्टी योग साधणाऱ्यांसाठी अडथळे मानल्या आहेत.

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

आळस म्हणजे शरीर आणि मनाची जडता; आजार हे शरीरातील दोषांमुळे येतात, आणि कर्मामुळे दोष निर्माण होतात.

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

योगात विसर पडणं म्हणजे प्रमाद; साधना म्हणजे मनन. या दोन्हींचा परिणाम म्हणून ज्ञानात जागेची शंका निर्माण होते.

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

मन स्थिर न राहणं म्हणजे अस्थिरता; श्रद्धेचा अभाव म्हणजे योगाच्या मार्गावर विश्वास नसलेली वृत्ती.

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

जेव्हा समज चुकीची होते, त्याला भ्रम म्हणतात. अज्ञानामुळे जे दुःख होतं, ते मनाचं अंतरंग दुःख समजलं जातं.

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

शरीराच्या कारणांमुळे किंवा पूर्वीच्या कर्मांमुळे जे दुःख होतं, त्याला भौतिक दुःख म्हणतात; ग्रह, विष यांसारख्या दैवी कारणांनी होणारं दुःखही असतं.

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

मोक्षाच्या इच्छेला अडथळा आल्यामुळे जी खिन्नता येते, तिला मनाची खिन्नता म्हणतात; विविध विषयांमध्ये मन भरकटणं म्हणजे अस्थिरता.

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

हे सर्व अडथळे शांत झाले की, योगात मन लावलेल्या योग्याला दिव्य लक्षणं प्रकट होतात; ती सिद्धीची चिन्हं आहेत.

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

प्रज्ञा, ऐक्य, बातम्या, दर्शन, चव आणि संवेदना — ही सहा अडथळे आहेत, आणि त्यांचा नाश झाला की योगाची सिद्धी मिळते.

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

जेव्हा एखाद्या सूक्ष्म, लपलेल्या, गेलेल्या, दूरच्या किंवा येणाऱ्या वस्तूचे नेमके तसेच ज्ञान होते, त्याला प्रज्ञा असे म्हणतात.

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

सर्व शब्द आपोआप ऐकू येणे हे ऐक्य आहे; सर्व जिवांमध्ये घडणाऱ्या गोष्टींचे ज्ञान मिळणे हे बातम्या समजतात.

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

दिव्य लोकांचे आपोआप दर्शन होणे हेच दर्शन आहे; तसेच, दिव्य रसांची चव घेणे म्हणजेच आस्वाद आहे.