शिवपुराणम्

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा

मग मल, मूत्र आणि कफ यांचे प्रमाण कमी होते, जास्त खाण्याची क्षमता येते आणि दीर्घ श्वास सोडता येतो.

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता

हलकेपणा, वेग, उत्साह, सुंदर आवाज, सर्व रोगांचा नाश, बळ, तेज आणि सुंदरता प्राप्त होते.

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः

धैर्य, बुद्धी, तरुणपणा, स्थिरता, प्रसन्नता, तपाने पापांचा नाश आणि यज्ञ, दान, व्रत यांचे आचरण होते.

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह

हे सर्व मिळूनही त्या प्राणायामाच्या सोळाव्या भागासही सम होत नाहीत; जसे इंद्रिये आपल्या विषयांत गुंतलेली असतात.

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च

इंद्रिये विषयांपासून एकत्र मागे घेतली की त्याला प्रत्याहार म्हणतात; पूर्वीच्या कृतींमुळे इंद्रिये स्वर्ग किंवा नरक मिळवून देतात.

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः

इंद्रिये आवरली किंवा सोडली, तरी त्या स्वर्ग किंवा नरकाकडे नेतात; म्हणून सुखाची इच्छा असणाऱ्याने, ज्ञान आणि वैराग्याने त्यांना नियंत्रित करावे.

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः

इंद्रियांच्या घोड्यांना लवकर आवरून, स्वतःच्या साहाय्याने स्वतःला उन्नत करावे; मन एका ठिकाणी स्थिर करणे, हेच संक्षिप्तपणे धारणा होय.

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः

ते ठिकाण म्हणजे फक्त शिवच आहे, दुसरे काही नाही, कारण तिन्ही दोष इतरत्रच उत्पन्न होतात; त्या ठिकाणी काही काळ मन स्थिर ठेवावे.

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते

मन लक्ष्यापासून विचलित होत नाही, तेव्हा ती धारणा असते, अन्यथा नाही; धारणा केल्याने प्रथम मनाची स्थिरता येते.

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

म्हणून धारणा करण्याच्या सरावाने मन धीराने करावे; ध्यानात आधार म्हणजे वारंवार शिवाचे स्मरण करणे.

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः

जेव्हा मन विचलित होत नाही, ते ध्यान म्हणतात; आणि ध्यानाच्या विषयाच्या स्थितीसारखीच जाणीव होते.

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः

इतर विचारांशिवाय अखंड प्रवाह, हेच ध्यान आहे; सर्व काही सोडून, फक्त शिवच मंगल देणारा आहे.

परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ

सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ जो परमेश्वर आहे, तोच ध्यान करण्यास योग्य आहे, असे अथर्वण श्रुती सांगते; त्याचप्रमाणे, सर्व जीवांत व्यापलेले शिव आणि शिवा, हेच ध्यान करण्यास योग्य आहेत.

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः

श्रुती, स्मृती आणि शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे, हे दोघेही सर्वत्र व्यापलेले, सर्वकाळ घोषित केलेले, सर्वज्ञ आणि नेहमी ध्यान करण्यास योग्य आहेत, जरी ते विविध रूपांत प्रकट होतात.

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्

मोक्ष हे पहिले फळ, आणि दुसरे म्हणजे अणिमा वगैरे सिद्धी प्राप्त होणे; या ध्यानाची ही दोन प्रकारची फळे समजावीत.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचे फळ — हे चार जाणून, योग जाणणाऱ्याने योगाचा अभ्यास करावा.

ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त, श्रद्धावान, संयमी, ममत्वरहित आणि नेहमी उत्साही — असा पुरुष या प्रकारे ध्यान करतो असे सांगितले आहे.

जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत् जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति

जप करताना थकल्यावर पुन्हा ध्यान करावं, आणि ध्यान करताना दमल्यावर पुन्हा जप करावा. जो जप आणि ध्यान या दोन्हीमध्ये मन लावतो, त्याला योग लवकर साध्य होतो.

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

धारणा बारा श्वासांपर्यंत टिकते; ध्यान हे बारा धारणा एवढं असतं. ध्यान बारा पट झालं की त्याला समाधी म्हणतात.

समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम् समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते

समाधी हे योगाचं शेवटचं अंग समजलं जातं. समाधीमुळे सर्वत्र ज्ञानाचं प्रकाशमान होतं.

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम् स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते

ज्या अवस्थेत फक्त ध्यानाचं विषयच उरतो, आणि मन दहीसारखं स्थिर राहतं, स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडतो, तिला समाधी म्हणतात.

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते

ध्यानाच्या विषयात मन पूर्णपणे गुंतवून, तो विषय ठामपणे पाहिला जातो. जो योगी समाधीत स्थिर असतो, त्याची मुक्तीच्या अग्नीसारखी स्तुती केली जाते.

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः

तो ऐकत नाही, वास घेत नाही, बोलत नाही, पाहत नाही, स्पर्शही जाणवत नाही, आणि मन कोणतीही कल्पना करत नाही.

नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत् एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते

तो काहीच विचार करत नाही, कुठेही बांधला जात नाही, आणि लाकडासारखा निश्चल राहतो. असं जेव्हा आत्मा शिवामध्ये विलीन होतो, तेव्हा समाधीस्थ म्हणतात.

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः

जसं वाऱ्याशिवाय दिवा हलत नाही, तसं समाधीत स्थिर असलेला ज्ञानी माणूस कधीच डळमळत नाही.

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

अशा प्रकारे जो योगी सातत्याने सराव करतो, त्याचे सर्व अडथळे हळूहळू नाहीसे होतात आणि श्रेष्ठ योग प्राप्त होतो.

आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

आळस, तीव्र आजार, बेपर्वाई, जागेची शंका, चंचल मन, श्रद्धेचा अभाव आणि भ्रमित दृष्टी —

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

दुःख, मनाची खिन्नता आणि विषयांमध्ये असलेली अस्थिरता — ही दहा गोष्टी योग साधणाऱ्यांसाठी अडथळे मानल्या आहेत.

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

आळस म्हणजे शरीर आणि मनाची जडता; आजार हे शरीरातील दोषांमुळे येतात, आणि कर्मामुळे दोष निर्माण होतात.