शिवपुराणम्

असत्प्रतिग्रहसर्वं दुर्दानं सागरे क्षिपेत् आहूय दानं कर्तव्यमात्मभोगसमृद्धये

जे दान अयोग्य आहे किंवा देणे कठीण आहे, ते समुद्रात टाकावे. बोलावले असता, स्वतःच्या सुखसमृद्धीसाठी योग्य दान द्यावे.

पृष्टं सर्वं सदा देयमात्मशक्त्यनुसारतः जन्मांतरे ऋणी हि स्याददत्ते पृष्टवस्तुनि

कोणी काही मागितले, तर आपल्या क्षमतेनुसार नेहमी द्यावे. मागितलेले न दिल्यास, पुढच्या जन्मी त्याचे ऋण लागते.

परेषां च तथा दोषं न प्रशंसेद्विचक्षणः विशेषेण तथाब्रह्मञ्छ्रुतं दृष्टं च नो वदेत्

शहाण्या माणसाने दुसऱ्यांचे दोष कधीच कौतुकाने सांगू नयेत. विशेषतः ब्राह्मणांबद्दल ऐकलेले किंवा पाहिलेले काहीही बोलू नये.

न वदेत्सर्वजंतूनां हृदि रोषकरं बुधः संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये

ज्ञानी माणसाने कोणत्याही जीवाच्या मनात राग उत्पन्न करणारे शब्द बोलू नयेत. तसेच, समृद्धीसाठी सकाळ-संध्याकाळ अग्निकर्म करावे.

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि तंडुलं धान्यमाज्यं वा फलं कंदं हविस्तथा

कोणी एकावेळी किंवा अशक्त असेल, तर नियमाप्रमाणे सूर्य व अग्नीला तांदूळ, धान्य, तूप, फळ, कंद किंवा इतर हवन द्यावे.

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत्

त्याचप्रमाणे, योग्य पद्धतीने आणि नियमाने भांडे शिजवावे. हवनासाठी काही नसलं, तरी मुख्य होम तरी करावा.

नित्यसंधानमित्युक्तं तमजस्रं विदुर्बुधाः अथवा जपमात्रं वा सूर्यवंदनमेव च

हेच नित्य संध्यावंदन म्हणतात आणि ज्ञानी लोक ते नेहमीचे समजतात. किंवा केवळ जप किंवा सूर्यपूजनही करावे.

एवमात्मार्थिनः कुर्युरर्थार्थी च यथाविधि ब्रह्मयज्ञरता नित्यं देवपूजारतास्तथा

स्वतःच्या हितासाठी किंवा संपत्तीच्या इच्छेने, ज्यांना हवे असेल त्यांनी नियमाप्रमाणे वागावे. ब्रह्मयज्ञ व देवपूजेत नेहमी रमावे.

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः

जे नेहमी अग्निपूजा, गुरुपूजा करतात आणि ब्राह्मणांना तृप्त करतात, ते सर्वजण स्वर्गाचे भागीदार होतात.

अग्नियज्ञदेवयज्ञं ब्रह्मयज्ञं तथैव च गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो

प्रभो, कृपया आम्हाला अग्नियज्ञ, देवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, गुरुपूजा आणि ब्राह्मणांची तृप्ती यांचे क्रमाने स्पष्टीकरण द्या.

अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

अग्नीत जे काही द्रव्य समर्पण केले जाते, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात. ब्रह्मचर्याश्रमात असणाऱ्यांना समिधा अर्पण करणेच सांगितले आहे.

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

समिधा अग्नीत टाकणे, व्रताची सुरुवात आणि इतर विशेष विधी, हे सर्व प्रथमाश्रमी लोकांसाठी, म्हणजे उपासनापर्यंत केले जातात.

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

वनवासात किंवा संन्यासात असणाऱ्यांसाठी, अग्नी स्वतःच्या अंतःकरणात स्थापन करतात. त्यांच्यासाठी शुद्ध आणि मोजके अन्न योग्य वेळी खाणे हेच हवन असते.

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

उपासनाग्नीची निगा राखणे, ते जपणे, कुंडात किंवा भांड्यात असो, हे नेहमी केले पाहिजे असे सांगितले आहे.

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

राजा किंवा देवाच्या आज्ञेने, अग्नी अंतःकरणात किंवा जंगलात ठेवावा लागतो. अग्नी सोडण्याची भीती असेल, तर तो अंतःकरणात स्थापन करावा.

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

सायंकाळी अग्नीत हवन करणे हे संपत्ती देणारे आहे, असे समजावे. सकाळी सूर्याला अर्पण करणे दीर्घायुष्य देणारे आहे.

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् इंद्रादीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

सूर्य उगवल्यावर दिवसा अग्नियज्ञ केला जातो. इंद्र वगैरे सर्व देवांसाठी अग्नीत जे काही अर्पण करतो, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात.

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

देवतांची पूजा म्हणजे शिजवलेला भात आणि इतर नैवेद्य, तसेच चौळासारख्या विधी, हे सर्व आपल्या घरच्या अग्नीमध्येच करावेत, असे समजावे.

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्या ऽध्ययनं भवेत्

द्विजाने देवांना संतुष्ट करण्यासाठी ब्रह्मयज्ञ एकदा करावा; वेदाचा अभ्यास हाच ब्रह्मयज्ञ समजला जातो.

नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्

हा नित्य मासिक विधी आहे; म्हणूनच अग्नीशिवाय तो करावा असे सांगितलेले नाही. आता श्रद्धा आणि आदराने अग्नीशिवाय देवपूजेबद्दल ऐका.

आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः

सृष्टीच्या आरंभी सर्वज्ञ, करुणामय महादेवाने सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी वारांची स्थापना केली.

संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः

संसाराचा वैद्य, सर्वज्ञ आणि सर्व रोगांवर उपाय असलेल्या प्रभूने आरंभी आरोग्य देणारा स्वतःचा वार निर्माण केला.

संपत्कारं स्वमायाया वरं च कृतवांस्ततः जनने दुर्गतिक्रांते कुमारस्य ततः परम्

त्यांनी आपल्या मायेला समृद्धी आणि वर देणारा वार दिला; त्यानंतर जन्म आणि दारिद्र्य निवारणासाठी कुमाराचा वार ठरवला.

आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया

आळस आणि दुःख दूर करण्यासाठी प्रभूने एक वार ठरवला; तसेच लोकांच्या हितासाठी रक्षण करणाऱ्या विष्णूचा वारही केला.

पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि

पुष्टी आणि रक्षणासाठी प्रभूने एक वार ठरवला; त्यानंतर दीर्घायुष्यासाठी आयुष्य देणाऱ्याचा वार केला.

त्रैलोक्यसृष्टिकर्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः

त्रैलोक्याची सृष्टी करणाऱ्या, परमेच्छा ब्रह्मासाठी, जगाचे आयुष्य वाढावे म्हणून प्रभूने एक वार ठरवला.

आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्रस्य च यमस्य च

सृष्टीच्या वाढीसाठी, पुण्य आणि पाप यांची स्थापना झाल्यावर, त्यांच्या कर्ते इंद्र आणि यम यांच्यासाठी प्रभूने वार ठरवले.

भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्

भोग, मृत्यू निवारण आणि लोकांच्या कल्याणासाठी एक वार ठरवला; तसेच आदित्यादी सुख-दुःख दर्शवणारे त्यांचे स्वरूपही स्थापन केले.

वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा

प्रभूने सुरुवातीला प्रकाशाच्या चक्रात स्थिर असलेल्या वारेशांची स्थापना केली; त्यांच्या त्यांच्या वाराला पूजा केल्यास त्यांचे फळ मिळते.