शिवपुराणम्

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्

मात्रा योग्य क्रमाने समजाव्यात आणि वरच्या दिशेने कराव्यात. नाड्या शुद्ध केल्यावर प्राणायाम नीट करावा.

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्

प्राणायाम दोन प्रकारचा मानला जातो: गर्भयुक्त आणि निर्गर्भ. जप किंवा ध्यानाशिवाय जो केला जातो तो निर्गर्भ, आणि जप-ध्यानासह केलेला गर्भयुक्त.

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्

निर्गर्भापेक्षा गर्भयुक्त प्राणायाम शंभरपट श्रेष्ठ आहे. म्हणून योगी नेहमी गर्भयुक्त प्राणायाम करतात.

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान — हे पाच प्रकार आहेत.

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते

नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय — हे हालचाल घडवतात म्हणून प्राण असे नाव पडले आहे.

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन्

जेव्हा अन्न वगैरे खाल्ले जाते, तेव्हा 'अपान' खाली नेतो; व्यान सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि त्यांना वाढवतो.

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते

उदान हा शरीरातील मर्मस्थानांना हालवतो; समान सर्व शरीरात समत्व आणतो, म्हणून त्याला तसे नाव आहे.

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे

डकारताना नाग, डोळे उघडताना कूर्म, शिंकताना कृतिक, जांभई येताना देवदत्त ओळखावा.

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान्

धनंजय मरणानंतरही शरीर सोडत नाही आणि सर्वत्र व्यापतो. हा प्राणायाम योग्याने क्रमाने केला तर त्याला मोजमाप नाही.

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति प्राणे तु विजिते सम्यक् तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्

हे सर्व दोष जाळून टाकते आणि साधकाचा देह सुरक्षित ठेवते. जेव्हा प्राण पूर्णपणे जिंकला जातो, तेव्हा त्याची चिन्हे ओळखावीत.

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा

मग मल, मूत्र आणि कफ यांचे प्रमाण कमी होते, जास्त खाण्याची क्षमता येते आणि दीर्घ श्वास सोडता येतो.

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता

हलकेपणा, वेग, उत्साह, सुंदर आवाज, सर्व रोगांचा नाश, बळ, तेज आणि सुंदरता प्राप्त होते.

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः

धैर्य, बुद्धी, तरुणपणा, स्थिरता, प्रसन्नता, तपाने पापांचा नाश आणि यज्ञ, दान, व्रत यांचे आचरण होते.

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह

हे सर्व मिळूनही त्या प्राणायामाच्या सोळाव्या भागासही सम होत नाहीत; जसे इंद्रिये आपल्या विषयांत गुंतलेली असतात.

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च

इंद्रिये विषयांपासून एकत्र मागे घेतली की त्याला प्रत्याहार म्हणतात; पूर्वीच्या कृतींमुळे इंद्रिये स्वर्ग किंवा नरक मिळवून देतात.

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः

इंद्रिये आवरली किंवा सोडली, तरी त्या स्वर्ग किंवा नरकाकडे नेतात; म्हणून सुखाची इच्छा असणाऱ्याने, ज्ञान आणि वैराग्याने त्यांना नियंत्रित करावे.

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः

इंद्रियांच्या घोड्यांना लवकर आवरून, स्वतःच्या साहाय्याने स्वतःला उन्नत करावे; मन एका ठिकाणी स्थिर करणे, हेच संक्षिप्तपणे धारणा होय.

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः

ते ठिकाण म्हणजे फक्त शिवच आहे, दुसरे काही नाही, कारण तिन्ही दोष इतरत्रच उत्पन्न होतात; त्या ठिकाणी काही काळ मन स्थिर ठेवावे.

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते

मन लक्ष्यापासून विचलित होत नाही, तेव्हा ती धारणा असते, अन्यथा नाही; धारणा केल्याने प्रथम मनाची स्थिरता येते.

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

म्हणून धारणा करण्याच्या सरावाने मन धीराने करावे; ध्यानात आधार म्हणजे वारंवार शिवाचे स्मरण करणे.

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः

जेव्हा मन विचलित होत नाही, ते ध्यान म्हणतात; आणि ध्यानाच्या विषयाच्या स्थितीसारखीच जाणीव होते.

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः

इतर विचारांशिवाय अखंड प्रवाह, हेच ध्यान आहे; सर्व काही सोडून, फक्त शिवच मंगल देणारा आहे.

परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ

सर्व देवांपेक्षा श्रेष्ठ जो परमेश्वर आहे, तोच ध्यान करण्यास योग्य आहे, असे अथर्वण श्रुती सांगते; त्याचप्रमाणे, सर्व जीवांत व्यापलेले शिव आणि शिवा, हेच ध्यान करण्यास योग्य आहेत.

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः

श्रुती, स्मृती आणि शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे, हे दोघेही सर्वत्र व्यापलेले, सर्वकाळ घोषित केलेले, सर्वज्ञ आणि नेहमी ध्यान करण्यास योग्य आहेत, जरी ते विविध रूपांत प्रकट होतात.

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्

मोक्ष हे पहिले फळ, आणि दुसरे म्हणजे अणिमा वगैरे सिद्धी प्राप्त होणे; या ध्यानाची ही दोन प्रकारची फळे समजावीत.

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्

ध्यान करणारा, ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यानाचे फळ — हे चार जाणून, योग जाणणाऱ्याने योगाचा अभ्यास करावा.

ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त, श्रद्धावान, संयमी, ममत्वरहित आणि नेहमी उत्साही — असा पुरुष या प्रकारे ध्यान करतो असे सांगितले आहे.

जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत् जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति

जप करताना थकल्यावर पुन्हा ध्यान करावं, आणि ध्यान करताना दमल्यावर पुन्हा जप करावा. जो जप आणि ध्यान या दोन्हीमध्ये मन लावतो, त्याला योग लवकर साध्य होतो.

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

धारणा बारा श्वासांपर्यंत टिकते; ध्यान हे बारा धारणा एवढं असतं. ध्यान बारा पट झालं की त्याला समाधी म्हणतात.