शिवपुराणम्

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः

एक बोट नाकपुडीत ठेवून, दुसऱ्या नाकपुडीतून पोटातील वायू सोडावा; यालाच रेचक म्हणतात.

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्

बाहेरील श्वासाने शरीर घट्ट भरावे; दुसऱ्या नाकपुडीतून श्वास आत घेतल्यानंतर, हे क्रियेला 'पूरक' असे म्हणतात.

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक

तो ना श्वास सोडतो, ना घेतो; हवा आत आणि बाहेर तशीच राहते. जसे भांडे पूर्ण भरलेले असते आणि हलत नाही, तसेच हे 'कुंभक' म्हणतात.

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः

रेचकापासून सुरू होणाऱ्या या तिन्ही क्रिया ना फार घाईने, ना फार उशीराने कराव्यात. योग्याने त्या क्रमाने सराव करावा.

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने

रेचक वगैरे क्रियांचा सराव नाड्या शुद्ध केल्यावर करावा आणि तो आपल्या इच्छेपर्यंत चालू ठेवावा, असे योगशास्त्र सांगते.

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः

कन्यका इत्यादी क्रमाने श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याचे चार प्रकार शिकवले आहेत, ते प्रमाण आणि गुण यांच्या भेदाने वेगळे असतात.

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः

कन्यका हा चार प्रकारचा असून, त्यात बारा प्रमाणे असतात. मध्यम प्रकार दोनदा रोखलेला असून, त्यात चोवीस प्रमाणे असतात.

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः

उत्तम प्रकार तीनदा रोखलेला असून, त्यात सव्वीस प्रमाणे असतात. त्यानंतरचा सर्वोच्च प्राणायाम घाम, थरथर आणि इतर परिणाम निर्माण करतो.

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्

आनंद, अंगावर रोमांच, डोळ्यांतून अश्रू, बडबड, गरगर, मूर्च्छा आणि असे अनेक अनुभव श्रेष्ठ योग्याला येतात.

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम् अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता

गुडघ्याभोवती प्रदक्षिणा घालून, ना फार वेगाने ना फार हळू, बोटांनी टाळी वाजवावी; यालाच 'मात्रा' म्हणतात.

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्

मात्रा योग्य क्रमाने समजाव्यात आणि वरच्या दिशेने कराव्यात. नाड्या शुद्ध केल्यावर प्राणायाम नीट करावा.

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्

प्राणायाम दोन प्रकारचा मानला जातो: गर्भयुक्त आणि निर्गर्भ. जप किंवा ध्यानाशिवाय जो केला जातो तो निर्गर्भ, आणि जप-ध्यानासह केलेला गर्भयुक्त.

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्

निर्गर्भापेक्षा गर्भयुक्त प्राणायाम शंभरपट श्रेष्ठ आहे. म्हणून योगी नेहमी गर्भयुक्त प्राणायाम करतात.

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान — हे पाच प्रकार आहेत.

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते

नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय — हे हालचाल घडवतात म्हणून प्राण असे नाव पडले आहे.

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन्

जेव्हा अन्न वगैरे खाल्ले जाते, तेव्हा 'अपान' खाली नेतो; व्यान सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि त्यांना वाढवतो.

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते

उदान हा शरीरातील मर्मस्थानांना हालवतो; समान सर्व शरीरात समत्व आणतो, म्हणून त्याला तसे नाव आहे.

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे

डकारताना नाग, डोळे उघडताना कूर्म, शिंकताना कृतिक, जांभई येताना देवदत्त ओळखावा.

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान्

धनंजय मरणानंतरही शरीर सोडत नाही आणि सर्वत्र व्यापतो. हा प्राणायाम योग्याने क्रमाने केला तर त्याला मोजमाप नाही.

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति प्राणे तु विजिते सम्यक् तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्

हे सर्व दोष जाळून टाकते आणि साधकाचा देह सुरक्षित ठेवते. जेव्हा प्राण पूर्णपणे जिंकला जातो, तेव्हा त्याची चिन्हे ओळखावीत.

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा

मग मल, मूत्र आणि कफ यांचे प्रमाण कमी होते, जास्त खाण्याची क्षमता येते आणि दीर्घ श्वास सोडता येतो.

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता

हलकेपणा, वेग, उत्साह, सुंदर आवाज, सर्व रोगांचा नाश, बळ, तेज आणि सुंदरता प्राप्त होते.

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः

धैर्य, बुद्धी, तरुणपणा, स्थिरता, प्रसन्नता, तपाने पापांचा नाश आणि यज्ञ, दान, व्रत यांचे आचरण होते.

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह

हे सर्व मिळूनही त्या प्राणायामाच्या सोळाव्या भागासही सम होत नाहीत; जसे इंद्रिये आपल्या विषयांत गुंतलेली असतात.

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च

इंद्रिये विषयांपासून एकत्र मागे घेतली की त्याला प्रत्याहार म्हणतात; पूर्वीच्या कृतींमुळे इंद्रिये स्वर्ग किंवा नरक मिळवून देतात.

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः

इंद्रिये आवरली किंवा सोडली, तरी त्या स्वर्ग किंवा नरकाकडे नेतात; म्हणून सुखाची इच्छा असणाऱ्याने, ज्ञान आणि वैराग्याने त्यांना नियंत्रित करावे.

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः

इंद्रियांच्या घोड्यांना लवकर आवरून, स्वतःच्या साहाय्याने स्वतःला उन्नत करावे; मन एका ठिकाणी स्थिर करणे, हेच संक्षिप्तपणे धारणा होय.

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः

ते ठिकाण म्हणजे फक्त शिवच आहे, दुसरे काही नाही, कारण तिन्ही दोष इतरत्रच उत्पन्न होतात; त्या ठिकाणी काही काळ मन स्थिर ठेवावे.

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते

मन लक्ष्यापासून विचलित होत नाही, तेव्हा ती धारणा असते, अन्यथा नाही; धारणा केल्याने प्रथम मनाची स्थिरता येते.