शिवपुराणम्

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ज्याचे मन पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या विषयांपासून विरक्त झाले आहे, त्यालाच योगाची पात्रता मिळते; इतर कोणालाही नाही.

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

इंद्रिय विषयांचे आणि त्यांच्या गुणांचे तसेच ईश्वराचे दोष नेहमी पाहिल्याने, मन आपोआपच विरक्त होते.

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

संपूर्ण योग थोडक्यात आठ किंवा सहा अंगांचा असतो: यम, नियम आणि स्वस्तिकादी आसन.

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

श्वासावर नियंत्रण, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही योगाची आठ अंगे ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

आसन, श्वासाचा संयम, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—या थोडक्यात योगाच्या सहा अंगांमध्ये येतात.

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

या सर्व अंगांची वेगवेगळी लक्षणे शिवशास्त्रात सांगितली आहेत आणि इतर शैव ग्रंथांत, विशेषतः कामिकादी आगमांतही विस्ताराने दिली आहेत.

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः

योगशास्त्रात आणि काही पुराणांतही, अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—ही पाच यम म्हणून सद्गुणी लोकांनी सांगितली आहेत.

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः

शुद्धता, समाधान, तप, जप आणि भक्ती—ही पाच नियम त्यांच्या त्यांच्या प्रकारांनी सांगितली आहेत.

स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम् पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा

स्वस्तिक, पद्म, अर्धचंद्र, वीर, सिद्धयोग, पर्यंक आणि इच्छेनुसार—ही आठ आसने सांगितली आहेत.

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते

स्वतःच्या शरीरातील जो वायू आहे, त्याचे नियंत्रण म्हणजे प्राणायाम. तो तीन प्रकारचा सांगितला आहे: रोचक, पूरक आणि कुम्भक.

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः

एक बोट नाकपुडीत ठेवून, दुसऱ्या नाकपुडीतून पोटातील वायू सोडावा; यालाच रेचक म्हणतात.

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्

बाहेरील श्वासाने शरीर घट्ट भरावे; दुसऱ्या नाकपुडीतून श्वास आत घेतल्यानंतर, हे क्रियेला 'पूरक' असे म्हणतात.

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक

तो ना श्वास सोडतो, ना घेतो; हवा आत आणि बाहेर तशीच राहते. जसे भांडे पूर्ण भरलेले असते आणि हलत नाही, तसेच हे 'कुंभक' म्हणतात.

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः

रेचकापासून सुरू होणाऱ्या या तिन्ही क्रिया ना फार घाईने, ना फार उशीराने कराव्यात. योग्याने त्या क्रमाने सराव करावा.

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने

रेचक वगैरे क्रियांचा सराव नाड्या शुद्ध केल्यावर करावा आणि तो आपल्या इच्छेपर्यंत चालू ठेवावा, असे योगशास्त्र सांगते.

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः

कन्यका इत्यादी क्रमाने श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याचे चार प्रकार शिकवले आहेत, ते प्रमाण आणि गुण यांच्या भेदाने वेगळे असतात.

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः

कन्यका हा चार प्रकारचा असून, त्यात बारा प्रमाणे असतात. मध्यम प्रकार दोनदा रोखलेला असून, त्यात चोवीस प्रमाणे असतात.

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः

उत्तम प्रकार तीनदा रोखलेला असून, त्यात सव्वीस प्रमाणे असतात. त्यानंतरचा सर्वोच्च प्राणायाम घाम, थरथर आणि इतर परिणाम निर्माण करतो.

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्

आनंद, अंगावर रोमांच, डोळ्यांतून अश्रू, बडबड, गरगर, मूर्च्छा आणि असे अनेक अनुभव श्रेष्ठ योग्याला येतात.

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम् अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता

गुडघ्याभोवती प्रदक्षिणा घालून, ना फार वेगाने ना फार हळू, बोटांनी टाळी वाजवावी; यालाच 'मात्रा' म्हणतात.

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्

मात्रा योग्य क्रमाने समजाव्यात आणि वरच्या दिशेने कराव्यात. नाड्या शुद्ध केल्यावर प्राणायाम नीट करावा.

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्

प्राणायाम दोन प्रकारचा मानला जातो: गर्भयुक्त आणि निर्गर्भ. जप किंवा ध्यानाशिवाय जो केला जातो तो निर्गर्भ, आणि जप-ध्यानासह केलेला गर्भयुक्त.

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्

निर्गर्भापेक्षा गर्भयुक्त प्राणायाम शंभरपट श्रेष्ठ आहे. म्हणून योगी नेहमी गर्भयुक्त प्राणायाम करतात.

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान — हे पाच प्रकार आहेत.

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते

नाग, कूर्म, कृतिक, देवदत्त आणि धनंजय — हे हालचाल घडवतात म्हणून प्राण असे नाव पडले आहे.

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन्

जेव्हा अन्न वगैरे खाल्ले जाते, तेव्हा 'अपान' खाली नेतो; व्यान सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि त्यांना वाढवतो.

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते

उदान हा शरीरातील मर्मस्थानांना हालवतो; समान सर्व शरीरात समत्व आणतो, म्हणून त्याला तसे नाव आहे.

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे

डकारताना नाग, डोळे उघडताना कूर्म, शिंकताना कृतिक, जांभई येताना देवदत्त ओळखावा.

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान्

धनंजय मरणानंतरही शरीर सोडत नाही आणि सर्वत्र व्यापतो. हा प्राणायाम योग्याने क्रमाने केला तर त्याला मोजमाप नाही.