शिवपुराणम्

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

आता मला अतिशय दुर्मिळ असा योग, त्याचे आवश्यक अंग, सर्व विधी आणि हेतू याबद्दल ऐकायचे आहे.

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

योग साध्य होण्याआधी मृत्यू आला, तर मनुष्याने स्वतःचा नाश न करता तो त्वरित साध्य करण्याचा काही उपाय आहे का?

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ते, त्याची कारणे, त्यासाठी लागणारा काळ व साधने, तसेच त्यातील भेद आणि श्रेष्ठता हे सर्व तू मला खरीखुरी सांग.

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

कृष्णा, तू सर्व प्रश्नांचा अर्थ जाणणारा आहेस आणि योग्य वेळी विचारलेस. म्हणून मी तुला हे सर्व क्रमाने समजावून सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

शिवामध्ये मनाच्या सर्व हालचाली थांबून, मन पूर्णपणे स्थिर झाले की, त्या अवस्थेला थोडक्यात योग म्हणतात. हा योग पाच प्रकारचा आहे.

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

मंत्रयोग, स्पर्शयोग, भावयोग आणि अभावयोग असे प्रकार आहेत. यामधून सर्वांत श्रेष्ठ योग म्हणजे महायोग मानला जातो.

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

मंत्राचा सराव केल्याने, मन मंत्राच्या अर्थावर एकाग्र आणि स्थिर होते, त्याला मंत्रयोग असे म्हणतात.

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

श्वासावर नियंत्रण ठेवून जो योग साधला जातो, त्याला स्पर्शयोग म्हणतात. मंत्र आणि स्पर्श यांचा त्याग केल्यावर तो भावयोग म्हणून ओळखला जातो.

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

संपूर्ण विश्व आणि त्यातील सर्व भाग विलीन झालेले आहेत असे जेव्हा मनात येते, तेव्हा त्याला अभावयोग म्हणतात. हा योग त्या सत्याशी संबंधित आहे ज्याला कोणताही भास नाही.

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

शिवाचे मूळ स्वरूप, कोणत्याही गुणांशिवाय, मनात विचारात घेतले की, तेव्हा मनाची जी स्थिती होते, तिलाच शैव मनस्थिती म्हणतात आणि हाच महायोग आहे.

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ज्याचे मन पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या विषयांपासून विरक्त झाले आहे, त्यालाच योगाची पात्रता मिळते; इतर कोणालाही नाही.

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

इंद्रिय विषयांचे आणि त्यांच्या गुणांचे तसेच ईश्वराचे दोष नेहमी पाहिल्याने, मन आपोआपच विरक्त होते.

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

संपूर्ण योग थोडक्यात आठ किंवा सहा अंगांचा असतो: यम, नियम आणि स्वस्तिकादी आसन.

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

श्वासावर नियंत्रण, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही योगाची आठ अंगे ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

आसन, श्वासाचा संयम, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—या थोडक्यात योगाच्या सहा अंगांमध्ये येतात.

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

या सर्व अंगांची वेगवेगळी लक्षणे शिवशास्त्रात सांगितली आहेत आणि इतर शैव ग्रंथांत, विशेषतः कामिकादी आगमांतही विस्ताराने दिली आहेत.

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः

योगशास्त्रात आणि काही पुराणांतही, अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—ही पाच यम म्हणून सद्गुणी लोकांनी सांगितली आहेत.

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः

शुद्धता, समाधान, तप, जप आणि भक्ती—ही पाच नियम त्यांच्या त्यांच्या प्रकारांनी सांगितली आहेत.

स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम् पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा

स्वस्तिक, पद्म, अर्धचंद्र, वीर, सिद्धयोग, पर्यंक आणि इच्छेनुसार—ही आठ आसने सांगितली आहेत.

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते

स्वतःच्या शरीरातील जो वायू आहे, त्याचे नियंत्रण म्हणजे प्राणायाम. तो तीन प्रकारचा सांगितला आहे: रोचक, पूरक आणि कुम्भक.

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः

एक बोट नाकपुडीत ठेवून, दुसऱ्या नाकपुडीतून पोटातील वायू सोडावा; यालाच रेचक म्हणतात.

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्

बाहेरील श्वासाने शरीर घट्ट भरावे; दुसऱ्या नाकपुडीतून श्वास आत घेतल्यानंतर, हे क्रियेला 'पूरक' असे म्हणतात.

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक

तो ना श्वास सोडतो, ना घेतो; हवा आत आणि बाहेर तशीच राहते. जसे भांडे पूर्ण भरलेले असते आणि हलत नाही, तसेच हे 'कुंभक' म्हणतात.

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः

रेचकापासून सुरू होणाऱ्या या तिन्ही क्रिया ना फार घाईने, ना फार उशीराने कराव्यात. योग्याने त्या क्रमाने सराव करावा.

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने

रेचक वगैरे क्रियांचा सराव नाड्या शुद्ध केल्यावर करावा आणि तो आपल्या इच्छेपर्यंत चालू ठेवावा, असे योगशास्त्र सांगते.

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः

कन्यका इत्यादी क्रमाने श्वासावर नियंत्रण ठेवण्याचे चार प्रकार शिकवले आहेत, ते प्रमाण आणि गुण यांच्या भेदाने वेगळे असतात.

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः

कन्यका हा चार प्रकारचा असून, त्यात बारा प्रमाणे असतात. मध्यम प्रकार दोनदा रोखलेला असून, त्यात चोवीस प्रमाणे असतात.

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः

उत्तम प्रकार तीनदा रोखलेला असून, त्यात सव्वीस प्रमाणे असतात. त्यानंतरचा सर्वोच्च प्राणायाम घाम, थरथर आणि इतर परिणाम निर्माण करतो.

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्

आनंद, अंगावर रोमांच, डोळ्यांतून अश्रू, बडबड, गरगर, मूर्च्छा आणि असे अनेक अनुभव श्रेष्ठ योग्याला येतात.