शिवपुराणम्

दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

लिंग जळाले असेल, सैल झाले असेल किंवा तुकडे पडले असतील तर ते पाण्यात टाकावे. दुरुस्त करता येत असेल तर जोडून प्रतिष्ठा करावी.

बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम् उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्

मूर्ती किंवा लिंग दोषयुक्त असेल तर, योग्य पूजा करून देवतेला तेथून काढून घ्यावे आणि मग मनाने एकरूप करावे किंवा सोडून द्यावे.

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम् द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम्

एक दिवसाची पूजा चुकली असेल तर दुहेरी पूजा करावी. दोन दिवस चुकली असेल तर मोठी पूजा करून नंतर पाणी शिंपडावे.

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः

मासानंतर अनेक दिवस पूजा खंडित झाली असेल तर, काही जण प्रतिष्ठा करावी असे सांगतात, तर काही जण पाणी शिंपडण्याची प्रक्रिया सांगतात.

संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा

पाणी शिंपडताना, पूर्वीप्रमाणे लिंगातून देवतेला काढून, आठ-पाच पद्धतीने मातीच्या पाण्याने स्नान घालावे.

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्

गायीच्या पंचगव्याने स्नान घालून, कुशाच्या पाण्याने शुद्ध करून, नंतर शिंपडण्यासाठीच्या पाण्याने आणि मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा म्हणत पाणी शिंपडावे.

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः

फुलांसह आणि कुशासह हात लिंगाच्या टोकावर ठेवून, मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा, असे पाचदा म्हणावे.

ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्

मग मूळ मंत्र म्हणत, डोक्यापासून पाटापर्यंत स्पर्श करावा आणि पूर्वीप्रमाणे देवतेला आमंत्रित करून मोठी पूजा करावी.

अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

लिंग स्थापित करता येत नसेल तर, पाणी, अग्नी, सूर्य किंवा आकाश या ठिकाणी शंकराची पूजा करावी.

ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

ज्ञान, कृती आणि आचरण यातील सार काढून, संक्षिप्त स्वरूपात भगवंताने सर्व काही सांगितले आणि मी ते ऐकले, जे वेदांसारखेच आहे.

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

आता मला अतिशय दुर्मिळ असा योग, त्याचे आवश्यक अंग, सर्व विधी आणि हेतू याबद्दल ऐकायचे आहे.

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

योग साध्य होण्याआधी मृत्यू आला, तर मनुष्याने स्वतःचा नाश न करता तो त्वरित साध्य करण्याचा काही उपाय आहे का?

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ते, त्याची कारणे, त्यासाठी लागणारा काळ व साधने, तसेच त्यातील भेद आणि श्रेष्ठता हे सर्व तू मला खरीखुरी सांग.

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

कृष्णा, तू सर्व प्रश्नांचा अर्थ जाणणारा आहेस आणि योग्य वेळी विचारलेस. म्हणून मी तुला हे सर्व क्रमाने समजावून सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

शिवामध्ये मनाच्या सर्व हालचाली थांबून, मन पूर्णपणे स्थिर झाले की, त्या अवस्थेला थोडक्यात योग म्हणतात. हा योग पाच प्रकारचा आहे.

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

मंत्रयोग, स्पर्शयोग, भावयोग आणि अभावयोग असे प्रकार आहेत. यामधून सर्वांत श्रेष्ठ योग म्हणजे महायोग मानला जातो.

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

मंत्राचा सराव केल्याने, मन मंत्राच्या अर्थावर एकाग्र आणि स्थिर होते, त्याला मंत्रयोग असे म्हणतात.

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

श्वासावर नियंत्रण ठेवून जो योग साधला जातो, त्याला स्पर्शयोग म्हणतात. मंत्र आणि स्पर्श यांचा त्याग केल्यावर तो भावयोग म्हणून ओळखला जातो.

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

संपूर्ण विश्व आणि त्यातील सर्व भाग विलीन झालेले आहेत असे जेव्हा मनात येते, तेव्हा त्याला अभावयोग म्हणतात. हा योग त्या सत्याशी संबंधित आहे ज्याला कोणताही भास नाही.

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

शिवाचे मूळ स्वरूप, कोणत्याही गुणांशिवाय, मनात विचारात घेतले की, तेव्हा मनाची जी स्थिती होते, तिलाच शैव मनस्थिती म्हणतात आणि हाच महायोग आहे.

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ज्याचे मन पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या विषयांपासून विरक्त झाले आहे, त्यालाच योगाची पात्रता मिळते; इतर कोणालाही नाही.

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

इंद्रिय विषयांचे आणि त्यांच्या गुणांचे तसेच ईश्वराचे दोष नेहमी पाहिल्याने, मन आपोआपच विरक्त होते.

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

संपूर्ण योग थोडक्यात आठ किंवा सहा अंगांचा असतो: यम, नियम आणि स्वस्तिकादी आसन.

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

श्वासावर नियंत्रण, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही योगाची आठ अंगे ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

आसन, श्वासाचा संयम, इंद्रियांचा संयम, धारणा, ध्यान आणि समाधी—या थोडक्यात योगाच्या सहा अंगांमध्ये येतात.

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

या सर्व अंगांची वेगवेगळी लक्षणे शिवशास्त्रात सांगितली आहेत आणि इतर शैव ग्रंथांत, विशेषतः कामिकादी आगमांतही विस्ताराने दिली आहेत.

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः

योगशास्त्रात आणि काही पुराणांतही, अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—ही पाच यम म्हणून सद्गुणी लोकांनी सांगितली आहेत.

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः

शुद्धता, समाधान, तप, जप आणि भक्ती—ही पाच नियम त्यांच्या त्यांच्या प्रकारांनी सांगितली आहेत.

स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम् पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा

स्वस्तिक, पद्म, अर्धचंद्र, वीर, सिद्धयोग, पर्यंक आणि इच्छेनुसार—ही आठ आसने सांगितली आहेत.