शिवपुराणम्

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः

त्याच्या आजूबाजूला चारही दिशांना चार कलश ठेवावेत. त्या पाच कलशांमध्ये पाच ब्रह्मांची त्यांच्या बीजमंत्रांसह स्थापना करावी.

न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा

त्यांची स्थापना व पूजा करून, मुद्रा दाखवून, रक्षण करावे. मग पूर्वीप्रमाणेच माती, पाणी इत्यादींनी लिंग किंवा प्रतिमा शुद्ध करावी.

स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः

फुलांनी झाकलेली ती प्रतिमा उत्तरेकडील उत्तम आसनावर ठेवावी, डोक्यावर फूल ठेवावे आणि अभिषेकाच्या पाण्याने शिंपडावे.

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया

पुन्हा फुलांनी पूजा करून, विजयघोषासह, ईशान व विद्या मंत्रांनी आणि मूळ मंत्राने कलशांनी स्नान घालावे.

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्

मग पाच कलांचे स्थान आणि पूर्वीप्रमाणे पूजा करून, त्या ठिकाणी नेहमी देवीसोबत त्रिनेत्रधारी देवाची उपासना करावी.

एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्

किंवा एकच कलश, ज्यात मूर्ती आणि मंत्र असतो, तो कमळाच्या मध्ये ठेवावा आणि उरलेली सर्व विधी पूर्वीप्रमाणे कराव्यात.

अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत्

जे लिंग पूर्णपणे खराब झाले असेल, ते शुद्ध करून पुन्हा स्थापित करावे. जे थोडेसेच खराब झाले असेल, त्यावर पाणी शिंपडून पूजा करावी.

लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः

‘बाण’ नावाची लिंगे बसवावी किंवा न बसवावी, यात बंधन नाही. जी लिंगे पूर्वी शंकरांनीच प्रतिष्ठित केली आहेत, त्यांना त्याप्रमाणेच वागवावे.

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च

इतर जी लिंगे बाणासारखी दिसतात, तसेच जी आपोआप प्रकट झाली आहेत किंवा दिव्य किंवा ऋषींनी बनवली आहेत, तीही प्रतिष्ठित करावीत.

अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम् यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते

पिंडीखाली पाट नसल्यास, पाट ठेवावा, विधिप्रमाणे पाणी शिंपडावे आणि तिथे शंकराची पूजा करावी. अशा लिंगांसाठी वेगळी प्रतिष्ठा आवश्यक नाही.

दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

लिंग जळाले असेल, सैल झाले असेल किंवा तुकडे पडले असतील तर ते पाण्यात टाकावे. दुरुस्त करता येत असेल तर जोडून प्रतिष्ठा करावी.

बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम् उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्

मूर्ती किंवा लिंग दोषयुक्त असेल तर, योग्य पूजा करून देवतेला तेथून काढून घ्यावे आणि मग मनाने एकरूप करावे किंवा सोडून द्यावे.

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम् द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम्

एक दिवसाची पूजा चुकली असेल तर दुहेरी पूजा करावी. दोन दिवस चुकली असेल तर मोठी पूजा करून नंतर पाणी शिंपडावे.

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः

मासानंतर अनेक दिवस पूजा खंडित झाली असेल तर, काही जण प्रतिष्ठा करावी असे सांगतात, तर काही जण पाणी शिंपडण्याची प्रक्रिया सांगतात.

संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा

पाणी शिंपडताना, पूर्वीप्रमाणे लिंगातून देवतेला काढून, आठ-पाच पद्धतीने मातीच्या पाण्याने स्नान घालावे.

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्

गायीच्या पंचगव्याने स्नान घालून, कुशाच्या पाण्याने शुद्ध करून, नंतर शिंपडण्यासाठीच्या पाण्याने आणि मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा म्हणत पाणी शिंपडावे.

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः

फुलांसह आणि कुशासह हात लिंगाच्या टोकावर ठेवून, मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा, असे पाचदा म्हणावे.

ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्

मग मूळ मंत्र म्हणत, डोक्यापासून पाटापर्यंत स्पर्श करावा आणि पूर्वीप्रमाणे देवतेला आमंत्रित करून मोठी पूजा करावी.

अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

लिंग स्थापित करता येत नसेल तर, पाणी, अग्नी, सूर्य किंवा आकाश या ठिकाणी शंकराची पूजा करावी.

ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

ज्ञान, कृती आणि आचरण यातील सार काढून, संक्षिप्त स्वरूपात भगवंताने सर्व काही सांगितले आणि मी ते ऐकले, जे वेदांसारखेच आहे.

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

आता मला अतिशय दुर्मिळ असा योग, त्याचे आवश्यक अंग, सर्व विधी आणि हेतू याबद्दल ऐकायचे आहे.

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

योग साध्य होण्याआधी मृत्यू आला, तर मनुष्याने स्वतःचा नाश न करता तो त्वरित साध्य करण्याचा काही उपाय आहे का?

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ते, त्याची कारणे, त्यासाठी लागणारा काळ व साधने, तसेच त्यातील भेद आणि श्रेष्ठता हे सर्व तू मला खरीखुरी सांग.

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

कृष्णा, तू सर्व प्रश्नांचा अर्थ जाणणारा आहेस आणि योग्य वेळी विचारलेस. म्हणून मी तुला हे सर्व क्रमाने समजावून सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

शिवामध्ये मनाच्या सर्व हालचाली थांबून, मन पूर्णपणे स्थिर झाले की, त्या अवस्थेला थोडक्यात योग म्हणतात. हा योग पाच प्रकारचा आहे.

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

मंत्रयोग, स्पर्शयोग, भावयोग आणि अभावयोग असे प्रकार आहेत. यामधून सर्वांत श्रेष्ठ योग म्हणजे महायोग मानला जातो.

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

मंत्राचा सराव केल्याने, मन मंत्राच्या अर्थावर एकाग्र आणि स्थिर होते, त्याला मंत्रयोग असे म्हणतात.

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

श्वासावर नियंत्रण ठेवून जो योग साधला जातो, त्याला स्पर्शयोग म्हणतात. मंत्र आणि स्पर्श यांचा त्याग केल्यावर तो भावयोग म्हणून ओळखला जातो.

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

संपूर्ण विश्व आणि त्यातील सर्व भाग विलीन झालेले आहेत असे जेव्हा मनात येते, तेव्हा त्याला अभावयोग म्हणतात. हा योग त्या सत्याशी संबंधित आहे ज्याला कोणताही भास नाही.