शिवपुराणम्

वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् अलंकृतं सहायांतं देव्या देवमनुस्मरन् सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः

बैलांचा स्वामी किंवा आकाशातून विमानावर आरूढ, सुंदर अलंकारांनी सजलेला, देवीसोबत, सर्व मंगलमय ध्वनींनी गूंजत, भगवंताचे स्मरण करत.

ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः

ब्रह्मा, विष्णु, महेश, सूर्य, इंद्र आणि इतर देव-दानव यांनी वेढलेले, आनंदाने ओतप्रोत, हात आणि मस्तक नम्रतेने वाकवलेले.

स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम् ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत्

ते सर्वजण स्तुती करीत, नृत्य करीत आणि नाव घेऊन चारही बाजूंनी वेढतात. त्यानंतर पाच उपचार करून पूजा पूर्ण करावी.

नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः

पाच उपचारांपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही विधी नाही. जिथे जिथे प्रतिमा असतील तिथे लिंगाप्रमाणेच प्रतिष्ठा करावी.

लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम्

लक्षणे दाखवताना डोळे उघडण्याचा विधी करावा. जलात विसर्जन केल्यावर प्रतिमेला खाली तोंड करून विश्रांती द्यावी.

कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्

मंत्रांनी, ती प्रतिमा जलाच्या कलशावर झोपलेली आहे असे हृदयात एकरूप करावे. ज्याची वास्तू तयार आहे ती 'प्रतिष्ठित' मानली जाते, अन्यथा 'अप्रतिष्ठित'.

शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा

जो समर्थ आहे त्याने वास्तू बांधून मग प्रतिष्ठेचा विधी करावा. जो अशक्त आहे त्यानेही लिंग किंवा प्रतिमा प्रतिष्ठित करावी.

शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम् गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्

आपल्या क्षमतेनुसार नंतर शिवमंदिर बांधावे. मी पुन्हा घरातील पूजा आणि श्रेष्ठ प्रतिष्ठाविधी सांगतो.

कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम् अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने

लक्षणांनी युक्त अशी लहान प्रतिमा किंवा लिंग तयार करून, सूर्य उत्तरायणाला गेल्यावर, शुभ शुक्लपक्षातील दिवशी हे करावे.

देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च

शुद्ध स्थळी देवीची स्थापना करून, पूर्वीप्रमाणे कमळ रेखाटावे, पान-फुले इत्यादी विखरावीत आणि मधोमध कलश ठेवावा.

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः

त्याच्या आजूबाजूला चारही दिशांना चार कलश ठेवावेत. त्या पाच कलशांमध्ये पाच ब्रह्मांची त्यांच्या बीजमंत्रांसह स्थापना करावी.

न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा

त्यांची स्थापना व पूजा करून, मुद्रा दाखवून, रक्षण करावे. मग पूर्वीप्रमाणेच माती, पाणी इत्यादींनी लिंग किंवा प्रतिमा शुद्ध करावी.

स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः

फुलांनी झाकलेली ती प्रतिमा उत्तरेकडील उत्तम आसनावर ठेवावी, डोक्यावर फूल ठेवावे आणि अभिषेकाच्या पाण्याने शिंपडावे.

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया

पुन्हा फुलांनी पूजा करून, विजयघोषासह, ईशान व विद्या मंत्रांनी आणि मूळ मंत्राने कलशांनी स्नान घालावे.

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्

मग पाच कलांचे स्थान आणि पूर्वीप्रमाणे पूजा करून, त्या ठिकाणी नेहमी देवीसोबत त्रिनेत्रधारी देवाची उपासना करावी.

एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्

किंवा एकच कलश, ज्यात मूर्ती आणि मंत्र असतो, तो कमळाच्या मध्ये ठेवावा आणि उरलेली सर्व विधी पूर्वीप्रमाणे कराव्यात.

अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत्

जे लिंग पूर्णपणे खराब झाले असेल, ते शुद्ध करून पुन्हा स्थापित करावे. जे थोडेसेच खराब झाले असेल, त्यावर पाणी शिंपडून पूजा करावी.

लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः

‘बाण’ नावाची लिंगे बसवावी किंवा न बसवावी, यात बंधन नाही. जी लिंगे पूर्वी शंकरांनीच प्रतिष्ठित केली आहेत, त्यांना त्याप्रमाणेच वागवावे.

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च

इतर जी लिंगे बाणासारखी दिसतात, तसेच जी आपोआप प्रकट झाली आहेत किंवा दिव्य किंवा ऋषींनी बनवली आहेत, तीही प्रतिष्ठित करावीत.

अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम् यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते

पिंडीखाली पाट नसल्यास, पाट ठेवावा, विधिप्रमाणे पाणी शिंपडावे आणि तिथे शंकराची पूजा करावी. अशा लिंगांसाठी वेगळी प्रतिष्ठा आवश्यक नाही.

दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

लिंग जळाले असेल, सैल झाले असेल किंवा तुकडे पडले असतील तर ते पाण्यात टाकावे. दुरुस्त करता येत असेल तर जोडून प्रतिष्ठा करावी.

बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम् उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्

मूर्ती किंवा लिंग दोषयुक्त असेल तर, योग्य पूजा करून देवतेला तेथून काढून घ्यावे आणि मग मनाने एकरूप करावे किंवा सोडून द्यावे.

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम् द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम्

एक दिवसाची पूजा चुकली असेल तर दुहेरी पूजा करावी. दोन दिवस चुकली असेल तर मोठी पूजा करून नंतर पाणी शिंपडावे.

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः

मासानंतर अनेक दिवस पूजा खंडित झाली असेल तर, काही जण प्रतिष्ठा करावी असे सांगतात, तर काही जण पाणी शिंपडण्याची प्रक्रिया सांगतात.

संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा

पाणी शिंपडताना, पूर्वीप्रमाणे लिंगातून देवतेला काढून, आठ-पाच पद्धतीने मातीच्या पाण्याने स्नान घालावे.

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्

गायीच्या पंचगव्याने स्नान घालून, कुशाच्या पाण्याने शुद्ध करून, नंतर शिंपडण्यासाठीच्या पाण्याने आणि मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा म्हणत पाणी शिंपडावे.

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः

फुलांसह आणि कुशासह हात लिंगाच्या टोकावर ठेवून, मूळ मंत्र एकशेआठ वेळा, असे पाचदा म्हणावे.

ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्

मग मूळ मंत्र म्हणत, डोक्यापासून पाटापर्यंत स्पर्श करावा आणि पूर्वीप्रमाणे देवतेला आमंत्रित करून मोठी पूजा करावी.

अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

लिंग स्थापित करता येत नसेल तर, पाणी, अग्नी, सूर्य किंवा आकाश या ठिकाणी शंकराची पूजा करावी.